Chiến lược mới với Iran liệu có đẩy Mỹ vào thế cô lập? (Phần 2)

Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) mà Iran ký với nhóm P5+1, bao gồm Mỹ, Trung Quốc, Pháp, Đức, Nga, Anh và Liên minh châu Âu (EU). Trước khi ký kết, họ từng chấp nhận tuân thủ lệnh cấm vận thứ cấp mà Mỹ áp đặt chống Iran để buộc Tehran chấp nhận đàm phán, vì tin rằng Mỹ có một tầm nhìn chiến lược rõ ràng và khả thi để kiềm chế chương trình hạt nhân mà nước cộng hòa Hồi giáo này theo đuổi.

Giờ đây, Washington sẽ phải đối mặt với trận chiến căng thẳng để có được sự ủng hộ quốc tế trong bước đi cứng rắn nhằm vào Iran.

Nếu Mỹ không tạo được mặt trận thống nhất, lập trường của Iran sẽ ngày một được củng cố. Tệ hơn, Tehran có thể sẽ không tuân thủ triệt để JCPOA và có cớ để quy kết trách nhiệm này cho Mỹ. Quyết định của ông Trump cũng có thể sẽ kích động những thay đổi trong nội bộ Iran, làm phương hại đến lợi ích của Mỹ.

Phái ôn hòa muốn tiếp tục JCPOA gặp khó khăn trong việc thuyết phục dư luận trong nước, trong khi ngược lại, phái cứng rắn mà đứng đầu là Giáo chủ Khamenei sẽ có "cơ hội vàng" để chứng minh cho giới chóp bu chính trị và dân chúng Iran thấy được rằng tuyệt đối không thể tin tưởng được vào Mỹ.

Thêm dầu vào lửa, việc ông Trump coi IRGC là “người bảo trợ” cho chủ nghĩa khủng bố cũng lại là cách tiếp cận sai lầm, dù Washington muốn loại trừ các hoạt động của IRGC đi ngược lại lợi ích của Mỹ. Là một trong những đối tượng bị cấm vận ngặt nghèo nhất trên thế giới, nhưng IRGC trong lịch sử luôn có khả năng bành trướng vai trò đối với nền kinh tế Iran.

Việc Donald Trump cho rằng IRGC “bảo trợ khủng bố” có thể sẽ gây ra những tác động tiêu cực đối với các công ty có hoạt động kinh doanh hợp pháp với các thực thể của Iran không thuộc diện cấm vận. Xu thế này sẽ càng hạn chế khả năng Mỹ gây sức ép buộc Iran tiếp tục tuân thủ JCPOA hoặc thực thi các bước đi kiềm tỏa Iran.

Về mặt chính trị, hành động của D. Trump thậm chí còn có thể giúp nâng cao hình ảnh, vị thế của IRGC tại Iran. Lực lượng chính quy của IRGC có hàng trăm nghìn lính, cùng với đó là đội quân bán quân sự trực thuộc IRGC với cả triệu người. Không thể phủ nhận tầm ảnh hưởng và vai trò của lực lượng này trong xã hội Iran.

Chính Tổng thống Hassan Rouhani cũng không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc tuyên bố ủng hộ IRGC. Thái độ thù địch của Mỹ đối với IRGC sẽ cản trở đáng kể mục tiêu mà ông Rouhani theo đuổi nhằm hạn chế vai trò của lực lượng này trong nền kinh tế.

Việc Tổng thống George W. Bush liệt Iran vào “trục ma quỷ” hồi năm 2002 đánh dấu bước chuyển tiêu cực đối với mối quan hệ Mỹ-Iran vốn đã có thừa sự thù địch. Nay chiến lược mới của D. Trump cũng gây ra hệ quả và hiệu ứng tương tự. Trước thời điểm quy kết Iran, chính quyền Bush đã có hợp tác hiệu quả trên chiến trường Afghanistan với Iran dưới quyền lãnh đạo của Tổng thống theo đường lối cải cách Mohamad Khatami.

Tuy nhiên, bài phát biểu của ông Bush vào ngày 29/2/2002 cùng nhiều nhân tố phức tạp khác đã làm suy yếu vị thế trong nước của Khatami và những đồng minh chính trị khác, vốn ủng hộ tăng cường đối thoại với phương Tây. Không chỉ vậy, cái gọi là “trục ma quỷ” mà Mỹ đưa ra khi đó đã khiến phe bảo thủ ở Iran – lực lượng quyết chống Mỹ và phương Tây, thắng thế.

Ngày nay, chiến lược mới của Donald Trump được đưa ra sau khi Mỹ và Iran đã có sự phối hợp ở cấp độ chưa từng có tiền lệ, cùng với đó là việc Iran mở rộng hợp tác với cộng đồng quốc tế liên quan đến chương trình hạt nhân.

Những diễn biến tích cực này có được khi Iran được dẫn dắt bởi Tổng thống Rouhani, người thừa hưởng thiên hướng cải cách từ Khatami. Hành động khiêu khích mới nhất của ông Trump chắc chắn sẽ là một cú đánh mạnh vào phe ôn hòa ở Iran mà Tổng thống Rouhani là người đại diện.

Trong nhiều thập kỉ, Iran liên tục gây ra những thách thức nghiêm trọng đối với các lợi ích của Mỹ, bằng các hành động quân sự của Tehran ở Trung Đông, chương trình tên lửa đạn đạo hay bắt giữ các công dân Mỹ gốc Iran. Tuy nhiên, Iran hiện nổi lên là một thế lực trong khu vực, có ảnh hưởng rộng khắp ở Iraq, Lebanon, Syria, Yemen.

Nếu để mất JCPOA, Mỹ có thể sẽ phải đối diện với một cuộc khủng hoảng hạt nhân ở Trung Đông. Giai đoạn leo thang căng thẳng Mỹ-Iran hiện nay tiềm ẩn nguy cơ có những tính toán sai lầm, mà hệ quả đi kèm sẽ là rất tai hại.