Nghịch lý gạo càng được mùa tồn kho càng lớn tại Nhật Bản

Mặt hàng gạo từng khan hiếm nay tại Nhật Bản trong suốt cả năm 2025 đã đảo chiều sang dư thừa khi vụ thu hoạch cuối năm 2025 được mùa lớn do người nông dân mở rộng diện tích sản xuất với kỳ vọng bán được giá cao. Tuy nhiên, giá bán lẻ tại các cửa hàng tăng vọt làm sức mua chững lại, đẩy lượng hàng tồn kho ngày càng phình to.

Theo phóng viên TTXVN tại Tokyo, số liệu thống kê của Bộ Nông Lâm Ngư nghiệp Nhật Bản cho thấy, tính đến cuối tháng 11/2025, lượng tồn kho gạo trong khu vực tư nhân đạt 3,29 triệu tấn, tăng 700.000 tấn (tương đương 27%) so với cùng kỳ năm trước. Đây là mức cao nhất trong ba năm trở lại đây đối với thời điểm cuối tháng 11 và là mức tăng lớn nhất kể từ năm 2008, thời điểm bắt đầu có số liệu thống kê.

Theo các chuyên gia nông nghiệp Nhật Bản, có ba nguyên nhân chính khiến tồn kho tăng vọt. Thứ nhất là nông dân tăng sản xuất do giá cao. Sản lượng gạo dùng làm lương thực chính vụ 2025 đạt 7,468 triệu tấn, tăng 10% so với năm trước, mức cao nhất trong 9 năm. Thứ hai là việc chính phủ tung gạo dự trữ ra thị trường. Tổng cộng 590.000 tấn đã được tung ra thị trường với giá rẻ, bao gồm cả lượng bán theo hợp đồng chỉ định. Thứ ba là nhập khẩu tư nhân tăng đột biến.

Trong giai đoạn từ tháng 1-11/2025, lượng gạo nhập khẩu đạt 92.968 tấn, gấp 104 lần so với cùng kỳ năm trước. Ngay cả khi phải chịu mức thuế cao 341 yen/kg (khoảng 2,2 USD) đối với lượng gạo ngoài định mức miễn thuế, các nhà buôn gạo và công ty thương mại vẫn cho rằng có thể bán được, nên đã thu mua ồ ạt, chủ yếu là gạo Mỹ.

Đáng chú ý là dù tồn kho chồng chất, giá gạo vẫn đang ở vùng đỉnh. Nguyên nhân là đến tận mùa Hè, khi cảm giác khan hiếm còn rất mạnh, các doanh nghiệp phân phối vẫn “tranh giành” hàng, đẩy giá giao dịch lên cao. Giá bán lẻ bình quân toàn quốc do Bộ Nông Lâm Ngư nghiệp thống kê đối với túi tiêu chuẩn là 5 kg hiện cao hơn trên 20% so với cùng kỳ năm trước và mức trên 4.000 yen (25,55 USD) đã trở thành phổ biến.

Các doanh nghiệp phân phối đang bị buộc phải “xả hàng” số tồn kho từng mua vào với giá cao. Giá giao dịch giữa các nhà buôn, vốn phản ánh rất nhạy cảm quy luật cung-cầu, đã cho thấy xu hướng giảm rõ rệt. Gạo Koshihikari của tỉnh Niigata tính đến ngày 22/12 có giá khoảng 30.750 yen cho 60 kg gạo lứt, giảm 6.100 yen (tương đương 17%) so với đầu tháng 10. Do đó, nhiều chuyên gia nhấn mạnh, giá gạo bán lẻ giảm theo đà này “chỉ là vấn đề sớm hay muộn”.

Việc gạo dư thừa là tin vui đối với người tiêu dùng, nhưng lại trở thành đòn giáng mạnh đối với các vùng sản xuất. Ngay từ bây giờ đã xuất hiện dự báo rằng thu nhập thực nhận của nông dân trong năm tới sẽ giảm. Năm 2025, khoản tiền ứng trước mà các hợp tác xã nông nghiệp (JA) trả cho nông dân khi thu mua tại các vùng sản xuất chính như Hokuriku và Tohoku thường ở mức khoảng 30.000 yen cho 60 kg gạo lứt, gần gấp đôi so với năm trước. Đối với vụ 2026, mức này có thể giảm xuống khoảng 25.000 yen.

Giáo sư Katsumi Arahata của Đại học Quốc tế Gakuen Nhật Bản cho rằng, nếu JA tiếp tục duy trì mức giá cao, điều đó sẽ kích thích sự gia tăng của gạo nhập khẩu giá rẻ. Khoản tiền ứng trước cho nông dân có thể sẽ chịu áp lực giảm và khi biên độ biến động thu nhập lớn, nông dân sẽ khó lập kế hoạch sản xuất.

Ông Tomoharu Ishii, một nông dân trồng lúa ở làng Yahiko, tỉnh Niigata, lo ngại rằng, nếu môi trường thay đổi quá mạnh, những nông hộ không đủ sức chịu đựng về tài chính sẽ bỏ nghề trồng lúa. Đặc biệt là các hộ nông dân sản xuất với quy mô nhỏ. Việc giảm chi phí sản xuất thông qua hợp thửa ruộng đất và các biện pháp khác chưa tiến triển, khiến những vùng sản xuất còn yếu về nền tảng không thể ứng phó nổi với rủi ro biến động giá. Nếu bị bỏ mặc, tình trạng nông dân rời bỏ nghề sẽ gia tăng, kéo theo nguy cơ nền tảng sản xuất nông nghiệp Nhật Bản tiếp tục suy yếu.

Chính quyền của Thủ tướng Sanae Takaichi đang giữ khoảng cách với lập trường tăng sản lượng của chính quyền tiền nhiệm do ông Shigeru Ishiba lãnh đạo. Những thảo luận cụ thể về việc bảo đảm nguồn cung gạo ổn định, bao gồm cả mạng lưới an sinh để đối phó với nguy cơ giá giảm mạnh, vẫn còn ở phía trước. Chính sách nông nghiệp vốn phải giữ vai trò “cầm lái” cho sản xuất gạo, lại liên tục thay đổi, khiến các bên tham gia thị trường phải chạy theo để thích ứng. Rõ ràng, con đường hướng tới một chính sách nông nghiệp bền vững tại Nhật Bản được cả người tiêu dùng, nhà sản xuất và các bên trong khâu phân phối chấp nhận, vẫn còn đầy gian nan.