Tế Cửu Khúc: 9 khúc ca huyền ảo đánh thức linh hồn Cố đô Hoa Lư

Hàng năm, từ ngày 8 đến 10/3 Âm lịch, Lễ hội Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình được tổ chức trang trọng, thành kính với nhiều nét văn hóa đặc sắc. Trong đó, Lễ tế Cửu Khúc là một trong những nghi lễ trọng tâm, tạo nên điểm nhấn rực rỡ cho Lễ hội. Bằng lòng thành kính tri ân công đức của Vua Đinh Tiên Hoàng và các bậc tiền nhân, nguyện cầu cho quốc thái dân an, nghi lễ này đã trở thành biểu tượng văn hóa đặc sắc, khẳng định sức sống mãnh liệt của di sản cố đô trong lòng đời sống đương đại.

Giá trị đặc sắc của Lễ tế Cửu Khúc

Theo các tài liệu lịch sử, lễ tế Cửu Khúc có nguồn gốc từ nghi thức tế lễ cung đình thời Vua Đinh Tiên Hoàng, sau đó được dân gian hóa và lưu truyền qua nhiều thế hệ. Chính sự kết hợp giữa yếu tố cung đình và tín ngưỡng dân gian đã tạo nên nét độc đáo riêng biệt cho tế Cửu Khúc.

Đây là một nghi thức thành kính, trang trọng được thực hiện tại đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, nằm tại Khu di tích lịch sử văn hóa Cố đô Hoa Lư, phường Tây Hoa Lư. Tế Cửu Khúc được trình bày như một nghệ thuật diễn xướng dân gian có hát, múa, được tiến hành vào buổi tối, khi đèn bật sáng, các ánh đèn chiếu vào các đồ tế lễ tạo nên sự rực rỡ, huyền ảo, buổi lễ càng trở nên uy nghi, lộng lẫy.

Theo các bậc cao niên tại phường Tây Hoa Lư (tỉnh Ninh Bình), "Cửu Khúc" theo cách hiểu dân gian mang ý nghĩa 9 khúc ca, tượng trưng cho sự trọn vẹn, viên mãn. Khác với nghi thức tế thông thường, tế Cửu Khúc là dạng thức tế vua theo loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian "vừa tế vừa ca", gồm 9 khúc ca múa, 1 lần thượng hương, 3 lần dâng rượu và 1 lần dâng trà. 9 khúc ca viết theo lối văn cổ điển, dùng cả chữ Hán và chữ Nôm, hát theo lối ca trù, hoặc hát cửu đình, có nhạc lễ đệm, trống phách giữ nhịp gồm 218 câu hát được chia ra 9 khúc: nguyên hòa, thái hòa, thọ hòa, dự hòa, ninh hòa, hài hòa, an hòa, thuần hòa, ung hòa và bản chung tán là tổng kết toàn bộ 9 khúc ca trên.

Ông Lê Hồng Thiện, người dân tại tổ dân phố Vàng Ngọc, phường Tây Hoa Lư cho biết, mỗi đội tế Cửu Khúc có từ 17 đến 21 người gồm: Chánh tế, bồi tế, phân hiến, thông xướng, họa xướng, chấp sự nội, chấp sự ngoại, điển lễ, tấu cửu khúc, nhạc công. Đi theo đội tế là đội nhạc lễ. Mỗi ban tế có một trang phục khác nhau. Những người tham gia tế phải là người có đạo đức tốt, am hiểu việc tế tự, trong nhà không có tang chế. Sau khi nhận nhiệm vụ do làng giao phó, những người tham gia phải cùng nhau luyện tập và thực hiện chay tịnh một tuần trước khi vào tế tại Lễ hội.

Trước đây, Tế Cửu Khúc thường được tiến hành tế vào đêm, trên sân rồng đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng tới 7 đêm liền. Mỗi lần tế lễ kéo dài từ 7 đến 10 tiếng đồng hồ. Nay Lễ hội Hoa Lư chỉ mở hội trong ba ngày, vì thế, trên cơ sở các nghi thức cổ truyền, kịch bản phục dựng được lược bỏ những lễ tiết không quan trọng để thời gian tế Cửu Khúc chỉ diễn ra trong khoảng 80-90 phút; từ 79 lễ tiết tế cổ, rút xuống trên 50 lễ tiết mà vẫn đảm bảo trang trọng, linh thiêng.

Tham gia đội tế Cửu Khúc với nhiều người dân luôn là niềm vinh dự, tự hào vì được thực hiện những nghi thức tế lễ cổ truyền để dâng lên đức vua, góp phần giữ gìn, bảo tồn một trong các nghi thức truyền thống của Lễ hội Hoa Lư.

Bà Trịnh Thị Nhung đã có hơn 30 năm tham gia rước kiệu và 4 năm đảm nhiệm vai trò Chánh tế của Đội tế lễ truyền thống tổ dân phố Trường Sơn, phường Tây Hoa Lư chia sẻ: "Tế Cửu Khúc là nghi thức trang trọng, riêng có mà địa phương chúng tôi còn lưu giữ được đến ngày hôm nay. Được đứng trong đội tế, thực hiện nghi thức này là niềm tự hào và cũng đặt ra trách nhiệm để mỗi người dân chúng tôi cần phải gìn giữ các giá trị văn hóa mà ông cha đã để lại".

Giữ gìn và phát huy giá trị

Tế Cửu khúc từng có một thời gian bị thất truyền và có nhiều dị bản. Năm 2017, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình đã phối hợp với Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia nghiên cứu phục dựng, hồi sinh nghi lễ này.

Ông Ngô Thanh Tuân, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình cho biết, trong thời gian tới, nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lễ tế Cửu Khúc trong Lễ hội Hoa Lư, Sở sẽ tiếp tục đẩy mạnh công tác nghiên cứu, sưu tầm, hoàn thiện kịch bản và quy trình thực hành nghi lễ tế Cửu Khúc trên cơ sở khoa học và thực tiễn, bảo đảm tính chuẩn mực, trang nghiêm và phù hợp với truyền thống lịch sử - văn hóa của địa phương. Bên cạnh đó, Sở chú trọng công tác truyền dạy, tập huấn và nhân rộng đội ngũ thực hành nghi lễ tại các địa phương trong tỉnh; khuyến khích sự tham gia của cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, nhằm duy trì tính kế thừa và lan tỏa giá trị của nghi lễ.

Song song với đó, đơn vị sẽ tăng cường công tác tuyên truyền, quảng bá giá trị của nghi lễ tế Cửu Khúc gắn với Lễ hội Hoa Lư thông qua các phương tiện thông tin đại chúng, hoạt động du lịch và các chương trình trải nghiệm văn hóa, góp phần nâng cao nhận thức của nhân dân và du khách về giá trị di sản văn hóa phi vật thể.

Giữ gìn và phát huy giá trị của tế Cửu Khúc không chỉ là bảo vệ một nghi lễ, mà là bảo vệ giá trị văn hóa của đất Cố đô. Khi tiếng trống tế vẫn còn vang vọng, khi những bước chân di chuyển theo nhịp cửu khúc vẫn nhịp nhàng, đó cũng là lúc mạch ngầm văn hóa dân tộc được tiếp nối bền bỉ và tỏa sáng trong đời sống đương đại.