Ấn Độ và bài toán thoát nước đô thị

Chuyên gia A. K Jain trả lời phỏng vấn của phóng viên TTXVN. Ảnh: PV TTXVN tại Ấn Độ

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang ngày một tăng, kéo theo thời tiết cực đoan, trong đó có bão lũ, xảy ra thường xuyên hơn và nghiêm trọng hơn, gây thiệt hại nặng nề cho hệ thống giao thông, cơ sở hạ tầng và đời sống đô thị, phóng viên TTXVN tại New Delhi đã có cuộc trao đổi với chuyên gia A.K. Jain – nguyên Ủy viên Quy hoạch của Cơ quan Phát triển Delhi (DDA) nhằm tìm hiểu cách Ấn Độ ứng phó với thách thức tương tự và những giải pháp mà Việt Nam có thể tham khảo để tăng cường khả năng chống chịu của các đô thị trước biến đổi khí hậu.

Trong cuộc trao đổi chuyên sâu này, ông Jain đã chia sẻ về quá trình chuyển mình của các đô thị Ấn Độ – từ hệ thống cống rãnh cổ điển đến mô hình tuần hoàn nước hiện đại cùng những gợi ý dành cho các quốc gia như Việt Nam.

Chuyên gia A. K Jain trả lời phỏng vấn của phóng viên TTXVN. Ảnh: Ngọc Thúy - PV TTXVN tại Ấn Độ

Theo ông Jain, Delhi ngày nay là một đô thị hơn 20 triệu dân, lớn hơn dân số của nhiều quốc gia. Thành phố này nằm bên bờ sông Yamuna - con sông vừa là nguồn nước, vừa là trục thoát nước tự nhiên của toàn đô thị. Mạng lưới thoát nước hiện nay của thành phố gồm khoảng 600 km kênh, 4.000 km cống chính và hơn 25.000 km cống nhánh. Nhiều tuyến vốn là dòng sông tự nhiên, nhưng qua thời gian đã bị bê tông hóa để phục vụ đô thị hóa. Thành phố hiện có hơn 3.000 khu dân cư hợp pháp và khoảng 2.000 khu định cư tự phát, phần lớn hình thành ở vùng trũng, cản trở nghiêm trọng dòng chảy tự nhiên. Sự mở rộng ồ ạt, cùng với các dự án hạ tầng, sân vận động, đền thờ, tuyến metro và sự mất mát mảng xanh đã làm thay đổi toàn bộ cấu trúc thủy văn của thành phố.

Ngay từ năm 1976, DDA đã xây dựng Quy hoạch tổng thể thoát nước, tập trung vào quản lý nước mưa và bổ cập nước ngầm, song việc triển khai chưa đầy đủ. Những năm gần đây, New Delhi bắt đầu hướng đến các giải pháp dựa vào thiên nhiên và mô hình “thành phố bọt biển”, tức là giữ lại và tái sử dụng nước mưa cho sinh hoạt, tưới tiêu, giảm phụ thuộc vào nguồn nước ngầm. Ước tính lượng mưa trung bình mỗi năm ở thành phố này là khoảng 600 mm – tương đương 757 triệu lít mỗi ngày, trong khi nhu cầu nước là 4,9 tỷ lít nước. Điều đó cho thấy nước mưa là tài nguyên quý, cần được thu gom và tái sử dụng, thay vì để gây ngập lụt.

Ông Jain kể rằng ngay từ khi quy hoạch thủ đô mới năm 1911, các kiến trúc sư Lutyens và Lancaster đã hiểu rõ tầm quan trọng của địa hình. Họ phản đối vị trí ban đầu ở Coronation Pillar vì dễ ngập và chọn khu Raisina cao hơn. Hơn 1 một thế kỷ trôi qua, Raisina chưa bao giờ bị ngập, trong khi các vùng trũng vẫn ngập nặng – minh chứng cho giá trị của quy hoạch đúng. Hiện New Delhi ghi nhận khoảng 500 điểm ngập cố hữu. Các biện pháp như nâng đường, xây đê hay lắp bơm chỉ là giải pháp tạm thời. Ông Jain nhấn mạnh: “Trong 50 năm, công suất thoát nước giảm gần 1/3, trong khi dân số tăng gấp đôi. Chúng tôi phải chuyển từ xử lý ngập sang quản lý tổng hợp nước đô thị”.

Ông Jain cho biết thêm tương lai của thoát nước nằm ở sự kết hợp giữa công nghệ và thiết kế sinh thái. Nạo vét, dọn rác chỉ là giải pháp ngắn hạn. “Chúng ta phải sử dụng robot, màn chắn rác cơ học, lọc sinh học và các trạm xử lý phân tán. Mục tiêu là xây dựng một thành phố biết hấp thụ, lưu giữ và tái sử dụng nước. Ấn Độ đã quy định bắt buộc thu gom nước mưa tại các công trình mới, song hiệu quả còn thấp. Khoảng 90% lượng mưa rơi xuống đường phố, công viên – những khu vực chưa được khai thác. Cần mở rộng quy định ra toàn bộ hạ tầng, kể cả hành lang metro và đường giao thông. Nước mưa là món quà của Thượng đế, chúng ta phải học cách giữ và sử dụng một cách thông minh”.

Khi được hỏi về các công nghệ hiệu quả nhất trong việc chống ngập đô thị, ông Jain cho rằng phải tiếp cận ở hai cấp độ – chiến lược và vận hành. Ở tầm chiến lược, điều quan trọng là tư duy công nghệ dựa trên tầm nhìn. Cuộc cách mạng Công nghiệp 4.0 đã làm thay đổi sản xuất, giao thông, năng lượng, nhưng lĩnh vực thoát nước vẫn gần như đứng ngoài cuộc. Các khái niệm như “thành phố bọt biển” hay “hệ thống thoát nước tích cực” cần trở thành trọng tâm trong quy hoạch thế kỷ XXI. Ở tầm vận hành, ông cho rằng cần tự động hóa toàn bộ hệ thống. Hiện nhiều nơi vẫn làm thủ công – từ dọn rác đến khơi thông cống, vừa tốn kém, vừa kém hiệu quả. Thay vào đó, nên dùng robot, cảm biến và hệ thống lọc nước tự động.

Một thách thức lớn khác là tình trạng trộn lẫn nước mưa với nước thải. Thủ đô New Delhi thải ra khoảng 900 triệu gallon nước mỗi ngày, phần lớn đổ thẳng ra sông Yamuna. Nếu xây dựng các trạm lọc dọc các tuyến cống chính hoặc tại cửa xả, lượng nước đó hoàn toàn có thể được xử lý và tái sử dụng cho tưới tiêu hoặc cảnh quan. Hiện thành phố này mới chỉ tái sử dụng được 10–20% nước thải, thấp hơn nhiều so với mục tiêu 70–80%. Ông Jain đề xuất: “Chúng ta cần chuyển từ hệ thống thoát nước một chiều sang mô hình tuần hoàn nước – nơi nước được thu, xử lý và tái sử dụng, quay lại phục vụ đô thị”.

Tuy nhiên, theo ông Jain, công nghệ tốt đến đâu cũng khó thành công nếu quản trị yếu kém. Ông nêu rõ tại New Delhi có tới 14 cơ quan cùng chịu trách nhiệm về thoát nước, mỗi bên làm theo ‘lãnh địa’ riêng. Một tuyến cống có thể đi qua 5 cơ quan khác nhau, nhưng không có đơn vị nào chịu trách nhiệm toàn diện. Để khắc phục, Chính phủ Ấn Độ đã triển khai nền tảng số ‘Whole-of-Government Platform’(Toàn bộ chính phủ cùng vận hành) trong khuôn khổ Chương trình Hành động Pragati của Thủ tướng Narendra Modi, theo đó tất cả các cơ quan cùng làm việc trên một hệ thống dữ liệu chung, công khai với người dân. Khi một cơ quan khởi động dự án đường, các bên khác có thể góp ý ngay.

Cũng theo ông Jain, hệ thống thoát nước luôn phụ thuộc vào điều kiện địa phương – địa hình, khí hậu, cơ chế quản lý. Theo ông, Ấn Độ và Việt Nam có thể tham khảo lẫn nhau. Ông Jain kể lại ấn tượng khi thăm Việt Nam cách đây 20 năm: “Đô thị Việt Nam sạch sẽ, quy củ, người dân năng động và có tinh thần khởi nghiệp cao. So với nhiều thành phố lớn trong khu vực, Việt Nam quản lý quy hoạch rất tốt. Trong khi đó, Ấn Độ gặp khó vì xây dựng tự phát và chồng chéo quản lý”. Dù vậy, ông cho biết Ấn Độ đã có nhiều mô hình đáng chú ý: “Chúng tôi đã biến một số kênh thoát nước ô nhiễm thành ‘tuyến xanh’ – công viên và không gian sinh hoạt cộng đồng dọc hai bờ. Những dự án nhỏ, song mang lại thay đổi lớn”.

Cũng theo ông Jain, cả Ấn Độ và Việt Nam đều đối mặt với tốc độ đô thị hóa chóng mặt. Đến năm 2047, Ấn Độ hướng tới trở thành quốc gia phát triển với 1,6 tỷ dân, trong đó 1/2 số này sống ở đô thị. Áp lực về hạ tầng, nhà ở và môi trường là rất lớn và Việt Nam cũng đang đi trên con đường tương tự. Ông tin rằng hai nước có thể hợp tác sâu hơn trong các lĩnh vực như quy hoạch thoát nước, giao thông đô thị, nhà ở giá rẻ, hay công nghệ thông tin địa lý (GIS) và dữ liệu đô thị thông minh.

Về chính sách cho các quốc gia thường xuyên chịu thiên tai như Việt Nam, ông Jain nhấn mạnh: “Thoát nước không thể tách rời khỏi giao thông, cây xanh, cấp nước và vệ sinh. Nếu quy hoạch rời rạc, hệ thống đô thị sẽ kém hiệu quả và dễ tổn thương”. Ông cảnh báo: “Biến đổi khí hậu đang làm tăng tần suất và cường độ lũ lụt đô thị. Khi thiết kế hệ thống thoát nước, phải tính đến các kịch bản cực đoan – bão, mưa cực lớn hay hiện tượng ‘mây vỡ’. Chỉ một trận mưa như vậy cũng có thể khiến cả thành phố tê liệt”.

Với ông Jain, con đường phía trước đã rõ: “Phải tích hợp khả năng chống chịu thiên tai vào mọi tầng quy hoạch đô thị – từ nhà ở, giao thông đến thoát nước. Chỉ khi đó, các thành phố mới thực sự thích ứng được với tương lai khí hậu khắc nghiệt”.