“Bỏ phiếu” cho thương mại điện tử giảm phát thải

Chị Hoàng Thu Phương – nhân viên văn phòng tại phường Bạch Mai (Hà Nội) từng là khách hàng “ruột” của nhiều nền tảng thương mại điện tử và gần như tuần nào chị cũng có vài đơn đặt hàng từ đồ ăn nhanh, mỹ phẩm, đến nhu yếu phẩm.  Thế nhưng, chị Phương thừa nhận: “Chỉ cần một phần ăn cũng đi kèm hộp xốp, thìa nhựa, túi nilon. Với quần áo, giày dép, hàng hóa lại được bọc nhiều lớp túi chống sốc, hộp bìa cứng. Lượng rác thải gom lại sau vài ngày khiến tôi giật mình”.

Không riêng chị Phương, theo khảo sát của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) năm 2024, có đến 80% người tiêu dùng trực tuyến cho rằng thương mại điện tử gây tác động xấu hoặc rất xấu tới môi trường; 21% cho rằng mức độ tác động của thương mại điện tử còn lớn hơn thương mại truyền thống.

Theo Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), giai đoạn 2021–2025, thương mại điện tử Việt Nam ghi nhận tốc độ tăng trưởng trung bình 20%/năm. Năm 2024, quy mô thương mại điện tử đạt 25 tỷ USD, chiếm khoảng 9% tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng cả nước. Dự báo, đến năm 2030, quy mô thị trường có thể đạt 100 tỷ USD, đưa Việt Nam vào nhóm các quốc gia thương mại điện tử tăng trưởng nhanh nhất thế giới.

Tuy nhiên, đi kèm tốc độ “thần tốc” ấy là núi rác thải khổng lồ. Theo WWF Việt Nam, riêng năm 2023, thương mại điện tử Việt Nam đã tiêu thụ 332.000 tấn bao bì; trong đó, có 171.000 tấn là bao bì nhựa. Nếu không có giải pháp giảm thiểu, dự kiến đến năm 2030, lượng rác thải nhựa từ thương mại điện tử có thể cán mốc 800.000 tấn/năm.

Thực tế, không chỉ bao bì đóng gói mà hoạt động vận chuyển cũng để lại dấu chân carbon lớn. Báo cáo của Google, Temasek và Bain & Company chỉ ra: Nếu tối ưu hóa quãng đường giao hàng, áp dụng vật liệu tái chế, lượng khí thải từ thương mại điện tử có thể giảm từ 30 - 40%. Nhưng điều này đòi hỏi sự tham gia đồng bộ từ Nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Theo khảo sát của VECOM, 79% khách hàng trực tuyến mong muốn Nhà nước sớm ban hành và thực thi các quy định bảo vệ môi trường trong thương mại điện tử; 71% đề nghị doanh nghiệp công bố lựa chọn đóng gói xanh; 61% nhấn mạnh vai trò truyền thông, giáo dục để nâng cao ý thức.

Chị Bùi Thu Hà (phố Hàng Chuối, Hà Nội) chia sẻ: “Gia đình tôi sẵn sàng trả thêm vài nghìn đồng để shop dùng túi giấy, túi vải, thay vì bọc nhựa. Tiện lợi là một chuyện, môi trường sống mới là chuyện lâu dài. Chính vì vậy, gần mỗi khi đặt hàng online tôi thường lựa chọn những địa chỉ sử dụng sản phẩm thân thiện với môi trường”.

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh, thương mại điện tử đã trở thành kênh mua sắm không thể thiếu của hàng triệu người tiêu dùng Việt Nam. Tuy nhiên, song song với sự tiện lợi, thương mại điện tử cũng mang đến gánh nặng không nhỏ; trong đó, có rác thải, nhất là bao bì nhựa. Trước thực trạng này, nhiều người tiêu dùng đã chủ động thay đổi thói quen, chung tay bảo vệ môi trường bằng cách tiêu dùng xanh hơn, thông minh hơn như chị Bùi Thu Hà.

Đáp lại nhu cầu của khách hàng, nhiều doanh nghiệp thương mại điện tử đã bắt đầu thay đổi. Đại diện Tổng công ty cổ phần Bưu chính Viettel (Viettel Post) cho biết, doanh nghiệp này triển khai mô hình bưu cục di động, chia chọn hàng trực tiếp trên xe, giảm khâu trung gian, từ đó giảm 15% quãng đường vận chuyển, tiết kiệm nhiên liệu, giảm phát thải. Đặc biệt, Viettel Post đã lắp đặt hệ thống điện mặt trời tại các kho chia chọn, cung cấp năng lượng cho hệ thống chiếu sáng, điều hòa, giảm lượng điện tiêu thụ từ nguồn hóa thạch.

Ở lĩnh vực sản xuất và bao bì, các “ông lớn” như Nestlé, Coca-Cola, Tetra Pak... cũng đẩy mạnh chiến lược phát triển bền vững. Nestlé đặt mục tiêu đến 2025 giảm 20% phát thải, 100% bao bì có thể tái chế hoặc tái sử dụng. Cùng đó, Coca-Cola cam kết đến 2035 sẽ có 35 - 40% vật liệu bao bì là vật liệu tái chế. Ngoài ra, Tetra Pak Bình Dương là một trong số ít nhà máy tại Việt Nam đạt chuẩn LEED Vàng, tiết kiệm 2 triệu lít nước/năm, giảm phát thải 4.000 tấn CO₂.

Theo bà Lê Hoàng Oanh – Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Dự thảo Luật Thương mại điện tử sửa đổi đang được Bộ Công Thương hoàn thiện, dự kiến trình Quốc hội năm 2025. Điểm nhấn của Luật mới là “hành lang pháp lý xanh”: Doanh nghiệp thương mại điện tử buộc công bố mức độ tuân thủ các tiêu chuẩn “kinh doanh sạch” do Bộ Công Thương ban hành, công khai để người tiêu dùng giám sát.

Ngoài hành lang pháp lý, việc tuyên truyền, giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho người tiêu dùng và đào tạo nhân lực thương mại điện tử xanh cũng là giải pháp dài hạn. Ông Nguyễn Mạnh Hùng – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Giao thông Vận tải cho biết: “Chúng tôi lồng ghép kiến thức kinh tế tuần hoàn, tiêu dùng xanh vào chương trình thương mại điện tử và logistics. Sinh viên hôm nay sẽ là "công dân xanh" cho thương mại điện tử Việt Nam mai sau”.

Dù cơ chế chính sách và nỗ lực doanh nghiệp rất quan trọng, song chính người tiêu dùng mới là mắt xích then chốt. Mỗi đơn hàng “ít rác”, mỗi lượt “chọn gói đóng gói tối giản” hay ưu tiên sản phẩm có bao bì tái chế đều góp phần giảm hàng triệu tấn rác nhựa.

Như chị Hoàng Thu Phương chia sẻ: “Tôi không bỏ hẳn mua online, nhưng giờ chọn shop nào có cam kết xanh, mang hộp đựng riêng khi mua đồ ăn mang về. Mỗi người tiết kiệm một hộp xốp, một túi nilon thì rác thải cũng sẽ giảm rất nhiều”.

Thực tế cho thấy, thương mại điện tử Việt Nam đã đi được chặng đường ấn tượng: Từ quy mô 4 tỷ USD (2015) lên 31 tỷ USD (2024), tiến tới 100 tỷ USD (2030). Song song tốc độ tăng trưởng, hướng đến mục tiêu Net Zero là trách nhiệm cấp thiết.

Xung quanh vấn đề này, Bộ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hồng Diên khẳng định: Thương mại điện tử xanh sẽ được lồng ghép chặt chẽ trong Dự thảo Luật Thương mại điện tử sửa đổi, từ khuyến khích đến bắt buộc. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới bao bì, khuyến khích tiêu dùng xanh, đẩy mạnh thu gom, tái chế rác thải.

Người tiêu dùng chính là lực lượng tiên phong “bỏ phiếu” cho thương mại điện tử xanh bằng chính hành vi mua sắm của mình. Doanh nghiệp đóng vai trò then chốt trong đổi mới công nghệ, tối ưu quy trình, minh bạch thông tin. Và nhà nước kiến tạo hành lang pháp lý, đồng hành cùng cộng đồng.

Khi mỗi khâu trong “hệ sinh thái” này đều hướng đến “xanh hóa”, thương mại điện tử Việt Nam sẽ không chỉ giữ được tốc độ phát triển nhanh mà còn bền vững, công bằng, minh bạch và thân thiện với môi trường – đúng như kỳ vọng về một nền kinh tế số phát triển đi đôi với mục tiêu Net Zero vào năm 2050.