Cạm bẫy phía sau không gian ảo

Đằng sau các cuộc gọi giả danh, những lời mời đầu tư hay "việc nhẹ lương cao" là hàng nghìn người bị lừa đưa ra nước ngoài, bị tước giấy tờ, giam giữ và cưỡng ép trở thành công cụ thực hiện các vụ lừa đảo. Đó cũng là lý do Liên hợp quốc (LHQ) chọn chủ đề "Trapped behind the scam" (tạm dịch “Mắc kẹt sau nạn lừa đảo”) cho Ngày Thế giới phòng, chống mua bán người năm nay (30/7), nhằm nhấn mạnh mối liên kết ngày càng chặt chẽ giữa buôn người và tội phạm lừa đảo trực tuyến.

Từ "việc nhẹ lương cao" đến "nhà máy lừa đảo".

Thông điệp này được đưa ra trong bối cảnh nhiều quốc gia Đông Nam Á đồng loạt mở các chiến dịch truy quét quy mô lớn nhằm triệt phá các trung tâm lừa đảo xuyên biên giới. Trong hai năm qua, Thái Lan, Campuchia và Myanmar đã phối hợp giải cứu hàng nghìn người bị cưỡng ép lao động tại các tổ hợp lừa đảo, trong khi Malaysia, Indonesia, Philippines và Lào cũng tăng cường điều tra, bắt giữ các đường dây tuyển dụng trái phép và hồi hương công dân. ASEAN đồng thời xác định lừa đảo trực tuyến và mua bán người là một trong những thách thức an ninh phi truyền thống cấp bách nhất của khu vực.

Theo Văn phòng Liên hợp quốc (LHQ) về Ma túy và Tội phạm (UNODC), riêng tại Đông và Đông Nam Á, lừa đảo trực tuyến đã gây thiệt hại từ 18-37 tỷ USD năm 2023. Năm ngoái, trên phạm vi châu Á - Thái Bình Dương, con số này vượt 88 tỷ USD. UNODC cảnh báo các mạng lưới tội phạm đang mở rộng hoạt động với quy mô ngày càng chuyên nghiệp, trong đó buôn người trở thành mắt xích trung tâm để duy trì hoạt động của các "nhà máy lừa đảo". Tổ chức Cảnh sát Hình sự quốc tế (INTERPOL) cho biết đến tháng 3/2025 đã ghi nhận nạn nhân từ ít nhất 66 quốc gia bị đưa vào các trung tâm lừa đảo, phần lớn ở độ tuổi 20-39.

Điểm đáng lo ngại là ranh giới giữa nạn nhân và người thực hiện hành vi phạm tội ngày càng trở nên mong manh. Các đường dây thường lợi dụng mạng xã hội, nền tảng tuyển dụng và những lời mời việc làm hấp dẫn để dụ dỗ người lao động. Sau khi bị đưa qua biên giới, nạn nhân bị giữ giấy tờ tùy thân, cô lập, đe dọa và cưỡng ép vận hành các kịch bản lừa đảo. Vì vậy, người ngồi sau màn hình có thể đồng thời là người thực hiện hành vi lừa đảo và là nạn nhân của tội phạm mua bán người.

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI), tiền mã hóa và công nghệ số càng khiến mô hình tội phạm này trở nên tinh vi hơn. AI được sử dụng để tạo nội dung giả mạo, giả giọng nói, xây dựng các kịch bản lừa đảo tình cảm, đầu tư và tuyển dụng "việc nhẹ lương cao", trong khi tiền mã hóa giúp che giấu dòng tiền bất hợp pháp xuyên biên giới.

Theo các chuyên gia LHQ, tình trạng buôn người phục vụ lừa đảo trực tuyến hiện đã trở thành một cuộc khủng hoảng nhân đạo và nhân quyền. Nhiều nạn nhân bị đánh đập, tra tấn, thiếu lương thực và chăm sóc y tế; một số bị bán qua nhiều trung tâm lừa đảo khác nhau hoặc bị giữ làm con tin để gia đình chuộc người.

Phá vỡ chuỗi tội phạm xuyên quốc gia

Trước thực trạng đó, cách tiếp cận của nhiều quốc gia cũng đang thay đổi. Thay vì chỉ xử lý từng đối tượng riêng lẻ, các chiến dịch hiện nay tập trung triệt phá toàn bộ hệ sinh thái tội phạm, từ khâu tuyển dụng giả, vận chuyển, giam giữ, cưỡng ép lao động đến rửa tiền. Song song với đó là việc coi những người bị ép tham gia lừa đảo là nạn nhân trước khi xem xét trách nhiệm hình sự. ASEAN đã ban hành hướng dẫn về nguyên tắc không trừng phạt nạn nhân mua bán người và thúc đẩy hợp tác điều tra, chia sẻ dữ liệu, dẫn độ cũng như giải cứu nạn nhân trên phạm vi khu vực.

Tuy nhiên, UNODC cho rằng các biện pháp hiện nay vẫn chưa theo kịp tốc độ biến đổi của tội phạm. Nhiều trung tâm lừa đảo liên tục di chuyển địa điểm, núp bóng khu kinh tế, doanh nghiệp công nghệ hoặc dự án bất động sản, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa lực lượng thực thi pháp luật, cơ quan quản lý tài chính, xuất nhập cảnh, hải quan và các nền tảng công nghệ.

Tại Việt Nam, ngày 30/7 cũng được xác định là Ngày toàn dân phòng, chống mua bán người, thể hiện quyết tâm của Đảng, Nhà nước trong việc huy động sức mạnh của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội tham gia phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh với loại tội phạm đặc biệt nguy hiểm này.

Việt Nam đang từng bước hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và tăng cường hợp tác quốc tế nhằm ứng phó với xu hướng mua bán người gắn với lừa đảo trực tuyến. Sau khi Luật Phòng, chống mua bán người năm 2024 có hiệu lực (từ ngày 1/7/2025) với cách tiếp cận lấy nạn nhân làm trung tâm, đầu năm 2026, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục ban hành Chương trình phòng, chống mua bán người giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2035. Chương trình đặt trọng tâm vào phòng ngừa từ sớm, tăng cường phát hiện và xử lý các đường dây mua bán người trên không gian mạng, nâng cao năng lực thu thập chứng cứ điện tử, đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong điều tra, giải cứu và hỗ trợ nạn nhân, đồng thời huy động sự tham gia của các bộ, ngành, địa phương và toàn xã hội trong cuộc đấu tranh với loại tội phạm xuyên quốc gia này. Việt Nam cũng đã phê chuẩn Công ước LHQ về chống tội phạm mạng (Công ước Hà Nội) vào tháng 4 năm nay. Đây là điều ước quốc tế đa phương toàn diện đầu tiên của LHQ nhằm đấu tranh với các loại tội phạm trong không gian mạng.

Lừa đảo trực tuyến và mua bán người đang không còn là hai loại tội phạm tách biệt mà đã trở thành một chuỗi tội phạm xuyên quốc gia vận hành bằng công nghệ số và khai thác chính con người làm công cụ kiếm lợi. Muốn phá vỡ chuỗi này, các quốc gia không chỉ cần triệt phá từng trung tâm lừa đảo mà còn phải ngăn chặn ngay từ khâu tuyển dụng giả, kiểm soát dòng tiền, tăng trách nhiệm của các nền tảng số và mở rộng hợp tác quốc tế. Chỉ khi cắt đứt toàn bộ mắt xích của hệ sinh thái tội phạm, mới có thể bảo vệ hiệu quả những người đang "mắc kẹt phía sau các vụ lừa đảo".