Cân đối ngân sách trong bối cảnh hỗ trợ phục hồi và thúc đẩy tăng trưởng

Hai tháng đầu năm 2026, thu ngân sách nhà nước ước đạt gần 604 nghìn tỷ đồng, bằng 23,9% dự toán và tăng 13,5% so với cùng kỳ năm trước. Ảnh: Danh Lam - TTXVN

Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa ngân sách nhà nước phải đối mặt với áp lực cân đối lớn hơn trong ngắn hạn, khi vừa phải tạo dư địa tài khóa để kích thích nền kinh tế, vừa bảo đảm an toàn tài chính quốc gia và đáp ứng nhu cầu chi cho đầu tư phát triển, an sinh xã hội.

Theo Bộ Tài chính, hai tháng đầu năm 2026, thu ngân sách nhà nước ước đạt gần 604 nghìn tỷ đồng, bằng 23,9% dự toán và tăng 13,5% so với cùng kỳ năm trước. Kết quả này đạt được trong bối cảnh nhiều chính sách miễn, giảm thuế, phí với quy mô hơn 30 nghìn tỷ đồng vẫn được triển khai nhằm hỗ trợ doanh nghiệp và người dân phục hồi sản xuất, kinh doanh. Điều đó cho thấy nền tảng tài khóa vẫn đang được duy trì ổn định, tạo dư địa nhất định cho việc điều hành chính sách theo hướng linh hoạt, chủ động.

Tuy nhiên, đằng sau những con số tích cực về tiến độ thu là áp lực cân đối ngân sách ngày càng rõ nét. Theo các chuyên gia kinh tế, việc giảm nguồn thu thông qua các chính sách hỗ trợ tài khóa được xem là cần thiết trong ngắn hạn, nhưng đồng thời cũng làm thu hẹp “khoảng trống” ngân sách trong khi nhu cầu chi tiêu cho đầu tư phát triển, bảo đảm an sinh xã hội và các nhiệm vụ chi quan trọng khác tiếp tục gia tăng, đòi hỏi việc điều hành thu chi phải được thực hiện chặt chẽ và hiệu quả hơn.

Thu nội địa tiếp tục đóng vai trò là động lực chính của ngân sách nhà nước khi lũy kế hai tháng đầu năm đạt khoảng 561,5 nghìn tỷ đồng, tăng 15,7% so với cùng kỳ. Kết quả này phản ánh tác động lan tỏa từ đà tăng trưởng kinh tế của năm trước, đồng thời cho thấy sự phục hồi rõ nét hơn của khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực kinh tế ngoài quốc doanh và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Đây được xem là yếu tố quan trọng giúp duy trì tốc độ tăng thu ngân sách trong bối cảnh nhiều chính sách hỗ trợ vẫn đang được thực hiện.

Nhưng một số nguồn thu khác lại ghi nhận xu hướng giảm. Thu từ dầu thô và hoạt động xuất nhập khẩu tiếp tục chịu tác động từ biến động giá cả thị trường quốc tế và diễn biến thương mại toàn cầu. Thực tế này đặt ra yêu cầu phải tiếp tục cơ cấu lại nguồn thu theo hướng bền vững hơn, giảm dần sự phụ thuộc vào các khoản thu mang tính chu kỳ và nhạy cảm với biến động bên ngoài.

Liên quan đến bối cảnh điều hành chung, Bộ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Văn Thắng cho rằng ổn định kinh tế vĩ mô trong năm 2026 tiếp tục chịu nhiều tác động từ yếu tố bên ngoài, trong khi nhiệm vụ tăng trưởng ngay từ quý I và cả năm vẫn đối mặt không ít thách thức. Thị trường tiền tệ và tỷ giá còn tiềm ẩn áp lực; mặt bằng lãi suất huy động và cho vay có xu hướng tăng. Cùng với đó, giá dầu, khí và nhiều loại hàng hóa đầu vào cho sản xuất biến động mạnh, ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí của doanh nghiệp cũng như nguồn thu ngân sách nhà nước.

Theo Bộ trưởng, hoạt động sản xuất kinh doanh, xuất khẩu, sản xuất công nghiệp, thu hút đầu tư và cân đối thu ngân sách thời gian tới đều có thể tiếp tục chịu tác động từ diễn biến kinh tế thế giới. Cán cân thương mại với một số thị trường lớn chưa thật sự bền vững, đòi hỏi chính sách tài khóa phải được điều hành chủ động, linh hoạt hơn nhằm bảo đảm ổn định vĩ mô và duy trì đà tăng trưởng.

Trong bối cảnh đó, các chính sách giảm thuế, phí được đánh giá là giải pháp quan trọng nhằm kích thích tổng cầu, hỗ trợ doanh nghiệp giảm chi phí và duy trì dòng tiền. Việc kéo dài chính sách giảm thuế giá trị gia tăng, điều chỉnh thuế nhập khẩu đối với một số mặt hàng đầu vào sản xuất hay miễn, giảm một số khoản phí, lệ phí trong cung cấp dịch vụ công đã góp phần tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Những giải pháp này không chỉ giúp doanh nghiệp vượt qua giai đoạn khó khăn mà còn tạo nền tảng cho tăng trưởng trong những năm tiếp theo.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý việc sử dụng chính sách tài khóa mở rộng cần được tính toán thận trọng. Nếu kéo dài quá lâu hoặc triển khai dàn trải, các biện pháp giảm thuế, phí có thể làm gia tăng áp lực bội chi và nợ công trong tương lai. Do đó, chính sách cần hướng tới mục tiêu hỗ trợ có trọng tâm, tập trung vào những ngành, lĩnh vực có khả năng lan tỏa cao và đóng góp lớn cho tăng trưởng kinh tế.

Song song với việc thực hiện các chính sách hỗ trợ, ngành tài chính đang đẩy mạnh công tác quản lý thu, chống thất thu và mở rộng cơ sở thu. Việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý thuế, kiểm soát hoạt động thương mại điện tử và kinh tế số được xem là giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm thu đúng, thu đủ cho ngân sách nhà nước, đồng thời nâng cao tính minh bạch và tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng cho doanh nghiệp.

TS Nguyễn Quốc Việt và Nhóm nghiên cứu chính sách vĩ mô VEPR - Trường Đại học Kinh tế (ĐHQG Hà Nội) cho rằng để đảm bảo nguồn lực bền vững cho tăng trưởng nhanh, chính sách tài khóa cần hướng tới việc mở rộng cơ sở thuế và tái cấu trúc nguồn thu. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, các chính sách miễn, giảm thuế vẫn cần được duy trì một cách có trọng điểm để hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua giai đoạn chuyển đổi mô hình. Đặc biệt, chính sách tài khóa cần được sử dụng như một công cụ sắc bén để thúc đẩy R&D (nghiên cứu và phát triển) và ứng dụng công nghệ.

Đối với chi ngân sách, yêu cầu đặt ra là phải nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công. Việc siết chặt kỷ luật tài chính, tiết kiệm chi thường xuyên và ưu tiên chi cho đầu tư phát triển đang được xác định là giải pháp then chốt. Đặc biệt, thúc đẩy giải ngân vốn đầu tư công đối với các dự án hạ tầng trọng điểm được kỳ vọng sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ, góp phần kích thích tăng trưởng kinh tế, mở rộng không gian phát triển và tạo nguồn thu bền vững cho ngân sách trong dài hạn.

Các chuyên gia cho rằng để đạt được mục tiêu tăng trưởng cao trong giai đoạn tới, chính sách tài khóa cần được phối hợp chặt chẽ với chính sách tiền tệ và các chính sách vĩ mô khác. Việc huy động nguồn lực thông qua thị trường trái phiếu Chính phủ, kết hợp với cải cách thể chế và cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, sẽ giúp mở rộng dư địa tài khóa mà vẫn bảo đảm an toàn nợ công.

Về lâu dài, áp lực cân đối thu chi ngân sách sẽ chỉ được giải quyết căn cơ khi nền kinh tế tạo ra được các động lực tăng trưởng mới, nâng cao năng suất lao động và mở rộng nền tảng thu ngân sách. Các lĩnh vực như kinh tế số, kinh tế xanh, đổi mới sáng tạo hay công nghệ cao được kỳ vọng sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc tạo nguồn thu ổn định và bền vững cho ngân sách nhà nước./.