Canada xoay trục cứu ngành ô tô giữa khủng hoảng xe điện

Logo của Tập đoàn Ford Motor. Ảnh: Văn Xuyên/BNEWS/TTXVN

Theo mạng tin “financialpost.com” ngày 25/5, vào đầu tháng này, Chính phủ liên bang đã cấp cho Ford Motor Co. 464,5 triệu đô la Canada (CAD), tương đương 336,4 triệu USD, để hãng có thể mở cửa lại nhà máy lắp ráp Oakville, Ontario và bắt đầu sản xuất xe bán tải Super Duty trong năm nay, một cú hích cho một ngành đang trải qua một trong những thời kỳ suy thoái nghiêm trọng nhất từ trước đến nay. 

Nhưng việc cấp cho Ford gần nửa tỷ CAD để hãng có thể sản xuất xe động cơ đốt trong (ICE) tại Canada và với quy mô nhỏ hơn — khi sản lượng của nhà máy dự kiến sẽ giảm xuống không quá 100.000 xe mỗi năm từ mức 247.000 xe vào năm 2019 — cũng đánh dấu một sự thay đổi lớn của chính phủ.

Cho đến năm ngoái, chính phủ đã tập trung vào việc xây dựng chuỗi cung ứng xe điện trong nước. Nhưng sự sụp đổ của nhu cầu xe điện và những gián đoạn thương mại liên tục với Mỹ đã đẩy chính phủ vào tình trạng khẩn cấp, cố gắng quản lý nhiều khó khăn khiến ngành này gặp nhiều trắc trở và gây căng thẳng giữa các bên liên quan.

Doanh số bán xe điện ở Canada đã giảm 34,7% vào năm 2025, xuống còn 9,5% tổng số xe đăng ký mới, so với 14,6% vào năm 2024. Trên toàn thế giới, doanh số bán xe điện chiếm 25% tổng số xe mới vào năm 2025.

Cùng với sự sụt giảm đó, nhiều, dù không phải tất cả, trong số khoảng 46 tỷ CAD đầu tư vào chuỗi cung ứng xe điện của Canada được công bố từ năm 2020 đến năm 2024, đã bị trì hoãn hoặc hủy bỏ hoàn toàn.

Tuy nhiên, chính phủ liên bang hồi tháng 2 đã tuyên bố sẽ đầu tư hàng tỷ đô la để xây dựng cơ sở hạ tầng sạc xe điện và giảm chi phí sản xuất xe điện. Nhưng không có chính sách nào trong số đó mang lại sự cứu trợ tức thời cho các nhà sản xuất ô tô trong nước vì hầu như không có xe điện nào được sản xuất trong nước.

Các nhà sản xuất ô tô đã nhiều lần tuyên bố thông qua đại diện của họ rằng mối quan tâm cấp bách nhất là việc đảm bảo tiếp cận thị trường Mỹ, nơi mà theo lịch sử, ước tính 80% đến 90% tổng số xe sản xuất tại Canada cuối cùng được bán ra.

Ông Brian Kingston, Chủ tịch Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô Canada, cho biết: “Nếu không được tiếp cận thị trường Mỹ, Canada sẽ không có ngành công nghiệp ô tô. Đó là điều cốt yếu”.

Kingston ước tính rằng các nhà sản xuất ô tô ở Canada vào năm 2025 đã phải trả 5 tỷ CAD tiền thuế quan của Mỹ, hiện vẫn ở mức 25% đối với các phương tiện không tuân thủ Hiệp định Canada-Mỹ-Mexico (USMCA), chưa bao gồm giá trị của bất kỳ bộ phận nào của Mỹ có trong đó.

Mặc dù Thủ tướng Mark Carney và nội các của ông tiếp tục thúc đẩy một giải pháp thương mại với Mỹ, các bên liên quan trong ngành ô tô cho biết, họ ngày càng lo ngại rằng thuế quan càng kéo dài, tương lai của ngành sản xuất ô tô ở Canada càng trở nên ảm đạm.

Bà Lana Payne, Chủ tịch Công đoàn quốc gia, đại diện cho số lượng công nhân ngành ô tô lớn nhất, cho biết: “Thuế quan đang đè bẹp mọi thứ và đó là điều đã được đoán trước. Số tiền đó phải đến từ đâu đó… và đó là số tiền chúng tôi trông chờ được tái đầu tư vào các nhà máy”.

Mặc dù Canada là thị trường xuất khẩu lớn nhất của các nhà sản xuất ô tô Mỹ, nhưng điều đó vẫn chưa tạo đủ đòn bẩy để thuyết phục Mỹ bãi bỏ chế độ thuế quan. Do đó, Thủ tướng Carney đã đề xuất một hệ thống tín dụng mới, theo đó các nhà sản xuất ô tô tại Canada có thể kiếm được tín dụng để nhập khẩu xe. Ý tưởng là liên kết việc tiếp cận thị trường với đầu tư vào sản xuất.

Ông Brendan Sweeney, Giám đốc Điều hành của Hiệp hội Sản xuất Thái Bình Dương Canada, một nhóm vận động hành lang đại diện cho Honda và Toyota Motor Corp., cho biết: “Là một phương án dự phòng, đó là một ý tưởng hay.

Nhưng từ khóa quan trọng ở đây là ‘Phương án B’. Phương án A là thương mại tự do với Mỹ để chúng ta có thể trở lại trạng thái bình thường và hiệu quả”.

Ngay cả khi các nhà sản xuất ô tô đang thúc đẩy việc quay trở lại một ngành sản xuất ô tô tích hợp ở Bắc Mỹ như trước khi các mức thuế quan gần đây của Mỹ được áp dụng, vẫn có những câu hỏi đặt ra về việc liệu điều đó có đủ để vực dậy ngành công nghiệp ô tô của Canada hay không. Số lượng xe bán ra ở Canada được nhập khẩu từ Mỹ hoặc Mexico đã liên tục giảm trong thập kỷ qua.

Năm ngoái, Mỹ và Mexico chiếm 65% tổng số xe nhập khẩu, giảm từ 73% vào năm 2016. Điều này trùng hợp với sự sụt giảm mạnh trong sản lượng ô tô ở Canada. Sản lượng ô tô giảm 8% xuống còn 1,2 triệu xe vào năm 2025 và giảm 33% kể từ năm 2019, vì vậy ngành này vẫn chưa đạt được sự phục hồi sau đại dịch.

Trong khi đó, cạnh tranh từ nước ngoài ngày càng gay gắt. Các nhà sản xuất ô tô ở Hàn Quốc chiếm 11,5% tổng lượng nhập khẩu ô tô của Canada vào năm 2025, tăng từ 5,2% năm 2016. Tương tự, Nhật Bản chiếm 11,2% tổng lượng nhập khẩu ô tô vào năm 2025, tăng từ 7,5% năm 2016.

Bà Payne cho biết, công đoàn của bà lo ngại rằng Canada đã “mở cửa thị trường quá nhiều cho hàng nhập khẩu” và cùng với các công đoàn khác, lo lắng rằng việc mở cửa thị trường Canada cho xe điện Trung Quốc có thể làm đổ vỡ những cuộc thảo luận về việc loại bỏ thuế quan của Mỹ.

Theo ông Eric Miller, Chủ tịch của Rideau Potomac Strategy Group, một công ty tư vấn về thương mại và chính phủ có trụ sở tại Washington, D.C., Mỹ đã duy trì mức thuế 100% đối với xe điện Trung Quốc kể từ năm 2024. Như một phần của bất kỳ thỏa thuận thương mại nào với Canada, Mỹ thậm chí có thể thúc đẩy các lệnh cấm mới, chẳng hạn như các quy định chống lại việc sử dụng linh kiện và phần mềm của Trung Quốc trong bất kỳ phương tiện nào được sản xuất tại Bắc Mỹ.

Việc đạt được một thỏa thuận thương mại với Mỹ có thể mở ra những con đường mở rộng. Ford đang xây dựng một nhà máy dập kim loại mới ở Oakville và cuối cùng có thể quyết định tăng sản lượng lên hơn 100.000 xe nếu được miễn thuế khi thâm nhập thị trường Mỹ. Nhưng cam kết của Canada đối với quá trình chuyển đổi sang xe điện vẫn tiếp tục, chỉ ở quy mô nhỏ hơn so với vài năm trước.

rong những tuần gần đây, Canada đã chi hàng chục triệu CAD để giúp khởi động một nhà máy lọc dầu ở Ontario sản xuất coban, một kim loại quan trọng trong pin và các hoạt động chuỗi cung ứng pin khác cũng đang được tiến hành ở những nơi khác.

Tuy nhiên, chính phủ vẫn đang tỏ ra khá thận trọng khi cùng lúc hỗ trợ cả chuỗi cung ứng xe điện và pin, cũng như sản xuất động cơ đốt trong. Ông Miller nói: “Tương lai của ngành công nghiệp ô tô Canada khá u ám”.