Cảnh báo bùng phát lừa đảo deepfake, chiếm đoạt tiền trong tài khoản

Trước làn sóng lừa đảo công nghệ cao ngày càng tinh vi, Ngân hàng TMCP Hàng Hải Việt Nam (MSB) vừa phát đi cảnh báo về sự gia tăng nhanh chóng của các chiêu trò lừa đảo sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là công nghệ deepfake giả mạo hình ảnh và giọng nói, gây khó khăn cho người dân trong việc nhận diện.

Theo MSB, các đối tượng lừa đảo đang lợi dụng AI để giả danh người thân, bạn bè hoặc mạo danh cơ quan chức năng nhằm tạo dựng lòng tin, từ đó chiếm đoạt tiền và thông tin cá nhân của nạn nhân.

Trong số những thủ đoạn phổ biến được ghi nhận, nổi bật là hình thức giả mạo cán bộ công an, viện kiểm sát thông qua các cuộc gọi video deepfake. Các đối tượng thường tự xưng đang điều tra vụ án liên quan đến nạn nhân, sử dụng giấy tờ giả và hình ảnh dựng bằng AI để tăng tính thuyết phục, sau đó yêu cầu chuyển tiền “xác minh tài khoản” hoặc cài đặt ứng dụng chứa mã độc nhằm kiểm soát thiết bị.

Một hình thức khác là mạo danh người thân để vay tiền khẩn cấp. Kẻ gian chiếm quyền truy cập tài khoản mạng xã hội, gửi video deepfake ngắn hoặc tin nhắn có giọng nói được làm giả, yêu cầu nạn nhân chuyển tiền vào tài khoản có tên gần giống với người quen.

Ngoài ra, các chiêu trò lừa đảo tình cảm kết hợp đầu tư tài chính cũng có dấu hiệu lan rộng. Đối tượng tạo hồ sơ cá nhân bằng hình ảnh do AI tạo ra, xây dựng mối quan hệ trong thời gian dài rồi dẫn dụ nạn nhân tham gia các nền tảng đầu tư tài chính hoặc tiền ảo giả mạo.

Chưa dừng ở đó, các đối tượng còn sử dụng AI để dựng video giả mạo người nổi tiếng, nghệ sĩ hoặc doanh nhân nhằm lôi kéo đầu tư. Trong nhiều đoạn clip, nhân vật bị mạo danh xuất hiện như đang trực tiếp trò chuyện, tư vấn tài chính, chia sẻ kinh nghiệm làm giàu và khẳng định đồng hành cùng “dự án”.

Những video này được sản xuất công phu, khẩu hình và giọng nói gần như trùng khớp với người thật, sau đó được lan truyền mạnh trên các mạng xã hội như Facebook, TikTok, YouTube Shorts... kèm theo lời mời tham gia nhóm kín để “được hướng dẫn chi tiết”. Từ đó, hàng loạt chiêu trò “đầu tư cùng các shark” nở rộ, lợi dụng hình ảnh các doanh nhân nổi tiếng như Shark Hưng, Shark Linh – những gương mặt quen thuộc của chương trình Shark Tank Việt Nam – để dẫn dụ nhà đầu tư thiếu kinh nghiệm.

Kịch bản chung là yêu cầu người dùng mở tài khoản trên website được chỉ định, tham gia “giao dịch thử” bằng tiền thật. Ở giai đoạn đầu, nạn nhân thường được trả đủ cả vốn lẫn lãi để tạo niềm tin. Khi số tiền nạp tăng lên mức lớn, tài khoản lập tức bị khóa và toàn bộ liên lạc bị cắt đứt.

Trước đó, Ngân hàng GPBank cũng cảnh báo các đối tượng lừa đảo liên tục thay đổi cách tiếp cận, lợi dụng tâm lý chủ quan hoặc tình huống cấp bách của người dân, nhất là trong dịp Tết. Những hình thức lừa đảo phổ biến trong giai đoạn này bao gồm rao bán vé máy bay, tour du lịch giá rẻ để yêu cầu đặt cọc; giả mạo chương trình tặng quà Tết, trợ cấp xã hội nhằm dụ người dùng cài đặt ứng dụng giả; mạo danh nhân viên ngân hàng yêu cầu cung cấp thông tin tài khoản, mã OTP; giả danh shipper thu phí giao hàng hoặc mời gọi đầu tư, làm nhiệm vụ trực tuyến với cam kết lợi nhuận cao.

Trước thực trạng này, các ngân hàng khuyến cáo khách hàng cần nâng cao cảnh giác khi giao dịch trực tuyến, tuyệt đối không chia sẻ mật khẩu, mã OTP, mã PIN hoặc thông tin đăng nhập dưới bất kỳ hình thức nào; không nhấp vào đường link lạ, không cài đặt ứng dụng ngoài kho ứng dụng chính thống, không rõ nguồn gốc. Khi nhận được các cuộc gọi hoặc tin nhắn liên quan đến chuyển tiền, vay mượn hay hỗ trợ tài chính, người dân cần xác minh lại để tránh rủi ro mất tiền.

Ngân hàng cũng nhấn mạnh, cơ quan công an không yêu cầu làm việc hay chuyển tiền qua điện thoại, mạng xã hội. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, khách hàng cần nhanh chóng liên hệ ngân hàng hoặc cơ quan chức năng để được hỗ trợ kịp thời.

Trong bối cảnh AI vừa mang lại cơ hội vừa tiềm ẩn rủi ro, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam mới đây đã công bố dự thảo Thông tư quy định về an toàn, quản lý rủi ro và điều kiện triển khai ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong ngành ngân hàng.

Theo đó, thời gian qua, AI đã được các tổ chức tín dụng ứng dụng rộng rãi trong nhiều nghiệp vụ như chấm điểm tín dụng (Credit Scoring), thẩm định cho vay, phát hiện gian lận thanh toán, tư vấn tự động (chatbot), eKYC... Tuy nhiên, việc triển khai AI cũng phát sinh rủi ro, thách thức về an ninh hệ thống, sai lệch mô hình thuật toán, nguy cơ xâm phạm dữ liệu cá nhân và quyền lợi hợp pháp của khách hàng.

Dự thảo Thông tư quy định trước khi đưa hệ thống trí tuệ nhân tạo vào vận hành chính thức, đơn vị phải tuân thủ quy định của pháp luật về trí tuệ nhân tạo và hoàn thành hồ sơ được phê duyệt theo thẩm quyền, bao gồm: hồ sơ phân loại rủi ro; kết quả kiểm tra, đánh giá an toàn thông tin; đánh giá tác động đối với hệ thống rủi ro cao; kế hoạch vận hành an toàn và điều kiện dừng, khôi phục hệ thống. Đồng thời, đơn vị phải thiết lập các tiêu chí triển khai (độ chính xác, độ tin cậy, hiệu năng, kết quả đánh giá an toàn thông tin) và xây dựng kế hoạch triển khai chi tiết, bao gồm phương án chuyển đổi dữ liệu và phục hồi khi xảy ra sự cố.

Dự thảo Thông tư quy định các yêu cầu về minh bạch thông tin khi triển khai hệ thống trí tuệ nhân tạo tương tác với khách hàng; bảo đảm quyền được xem xét lại bởi con người đối với các quyết định được đưa ra hoàn toàn tự động; thiết lập cơ chế tiếp nhận, xử lý khiếu nại và cung cấp thông tin giải thích phù hợp đối với các quyết định của hệ thống trí tuệ nhân tạo. Đối với các hệ thống AI tương tác trực tiếp với khách hàng như chatbot, trợ lý ảo, ngân hàng phải thông báo rõ ngay từ đầu rằng khách hàng đang làm việc với hệ thống trí tuệ nhân tạo.

Trường hợp AI được sử dụng để tạo ra hình ảnh, âm thanh, video hoặc nội dung có thể gây nhầm lẫn với sản phẩm do con người tạo ra, đơn vị phải công bố rõ ràng nguồn gốc AI. Việc nhận diện cảm xúc hoặc phân loại sinh trắc học chỉ được thực hiện khi có mục đích cụ thể, cơ sở pháp lý hợp lệ và tuân thủ đầy đủ quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.