Châu Âu đối mặt nguy cơ tụt hậu so với Mỹ và Trung Quốc

Cờ Liên minh châu Âu (EU) tại trụ sở Ủy ban châu Âu ở Brussels, Bỉ. Ảnh: THX/TTXVN

Trong một phân tích gần đây về triển vọng và thách thức chiến lược của châu Âu, Giáo sư kinh tế Jean-Pierre Landau tại Đại học Sciences Po, cho biết khoảng cách thu nhập giữa châu Âu và Mỹ đã nới rộng tới 25% trong hơn 2 thập niên qua, phản ánh sự suy giảm vị thế kinh tế và công nghệ của Liên minh châu Âu (EU) trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.

Theo ông Landau, bên cạnh cuộc xung đột tại Ukraine và những đe dọa an ninh từ Nga, châu Âu đang phải đối mặt với một nguy cơ mang tính sống còn: nguy cơ đánh mất vai trò chủ thể kinh tế toàn cầu. Trong bối cảnh địa chính trị thế giới ngày càng mang tính đối đầu, châu Âu không chỉ bị tụt lại trong cuộc đua công nghệ mà còn rơi vào tình trạng cô lập về ngoại giao, khi quan hệ với các đồng minh truyền thống cũng xuất hiện những rạn nứt.

Các số liệu thống kê cho thấy sự suy yếu rõ rệt của nền kinh tế châu Âu. Kể từ năm 2000, thu nhập bình quân đầu người của châu Âu đã tụt lại phía sau Mỹ khoảng 25%. Trong vòng 5 năm qua, sản lượng ô tô của EU giảm khoảng 3 triệu xe. Gần đây hơn, xuất khẩu máy công cụ và ô tô của Đức – một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của EU – có dấu hiệu chững lại, thậm chí suy giảm.

Đáng chú ý, châu Âu đang bị bỏ xa trong lĩnh vực công nghệ then chốt là trí tuệ nhân tạo (AI). Trong năm qua, Mỹ phát triển khoảng 40 mô hình AI lớn, Trung Quốc có 15 mô hình, trong khi toàn bộ EU chỉ ghi nhận 3 mô hình. Thực tế này cho thấy khoảng cách ngày càng xa so với những tham vọng từng được đặt ra khi ký Hiệp ước Lisbon, với mục tiêu đưa châu Âu trở thành trung tâm hàng đầu về tăng trưởng và đổi mới sáng tạo.

Theo ông Landau, nguyên nhân sâu xa của sự tụt hậu này nằm ở sự chuyển dịch bản chất của dự án châu Âu trong hơn 20 năm qua. Từ một không gian thúc đẩy tăng trưởng, mở cửa thị trường và hội nhập kinh tế, châu Âu ngày càng tự định vị mình như một “cường quốc quy chuẩn”, tập trung xây dựng các bộ tiêu chuẩn và bảo vệ các giá trị mà khu vực này coi là cốt lõi, đồng thời tìm cách phổ biến ra bên ngoài.

Theo phân tích, cách tiếp cận này đã làm nảy sinh nhiều hệ lụy. Một mặt, sự nhấn mạnh quá mức vào khác biệt giá trị với các đối tác phương Tây, đặc biệt là Mỹ, đã góp phần làm gia tăng khoảng cách và dẫn tới sự cô lập địa chính trị. Mặt khác, các chính sách của EU ngày càng mang nặng tư duy phòng ngừa rủi ro, khiến khoa học và công nghệ bị tiếp cận với tâm thế dè dặt, từ đó làm suy yếu năng lực đổi mới và sản xuất.

Bên cạnh đó, các chính sách môi trường, kỹ thuật số và thương mại của châu Âu cũng bị cho là ngày càng cứng rắn, thậm chí gây phản ứng tiêu cực từ các nền kinh tế mới nổi. Những biện pháp như thuế biên giới carbon hay các quy định có tính chất ngoài lãnh thổ đang làm gia tăng cảm giác rằng châu Âu là một đối tác “khó tiếp cận và mang tính giáo huấn”, trong bối cảnh vai trò của các nước đang phát triển trong kinh tế toàn cầu ngày càng gia tăng.

Tuy vậy, giới chuyên gia cho rằng châu Âu vẫn còn nhiều lợi thế nền tảng. Khu vực này sở hữu nguồn tiết kiệm dồi dào, hệ thống nghiên cứu khoa học hàng đầu và đội ngũ chuyên gia, kỹ sư có trình độ cao. Châu Âu vẫn giữ vị thế dẫn đầu trong nhiều lĩnh vực và có khả năng thu hẹp khoảng cách ở các ngành then chốt nếu điều chỉnh đúng hướng.

Theo ông Landau, điều kiện tiên quyết là EU cần tiến hành một cuộc rà soát toàn diện, không né tránh, đối với các chính sách kinh tế, công nghệ và môi trường đã được triển khai trong hơn 20 năm qua, nhằm xây dựng lại một chiến lược tăng trưởng dựa trên sản xuất và đổi mới. Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các mô hình phát triển ngày càng gay gắt trên phạm vi toàn cầu, sự thành công hay thất bại của châu Âu không chỉ quyết định tương lai của khu vực này, mà còn tác động sâu rộng tới cán cân kinh tế và chính trị của thế giới.