“Chìa khóa” giải mã nông nghiệp thông minh

Tỉnh Đồng Tháp đã và đang phát huy mạnh mẽ vai trò của hệ thống thủy lợi như một trụ cột trong phát triển nông nghiệp, nhất là sau khi sáp nhập, với quy mô địa bàn mở rộng, vùng sản xuất lớn hơn. Qua đó, góp phần chủ động ứng phó thiên tai, hạn mặn và nâng cao năng suất, giá trị cây trồng và tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng bền vững.

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đồng Tháp Lê Hà Luân cho biết, thực trạng hệ thống công trình thủy lợi trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp tính đến thời điểm hiện nay đã được nhà nước và nhân dân cùng đầu tư, nâng cấp, cải tạo tương đối hoàn chỉnh cơ bản đáp ứng phục vụ sản xuất, dân sinh, đi lại và vận chuyển hang hóa của người dân trong khu vực.

Đến nay, về hệ thống kênh, đến nay tỉnh đã đầu tư, nâng cấp được 5.099 công trình với tổng chiều dài 10.550 km; 6.673 công trình hệ thống cống và trạm bơm. Tỉnh cũng đã đầu tư hệ thống đê biển, đê cửa sông và đê sông, đê bao, bờ bao được hơn 10.275 km.

Nhờ được đầu tư, hệ thống công trình thủy lợi đã phát huy công năng rất hiệu quả. Đặc biệt là phát huy hiệu quả trong việc ngăn lũ, ngăn mặn, ngăn triều và trữ ngọt phục vụ sản xuất và dân sinh trên địa bàn tỉnh. Đến nay, hệ thống công trình thủy lợi này cơ bản đảm bảo phục vụ tưới, tiêu cho khoảng 435.825 ha đất sản xuất nông nghiệp với diện tích gieo trồng 861.922 ha; trong đó, lúa các các vụ trong năm 627.066 ha; rau màu cây công nghiệp ngắn ngày 68.211 ha; cây ăn quả, cây lâu năm, cây công nghiệp dài ngày 155.287 ha; diện tích nuôi trồng thủy sản 11.358 ha .

Bà Nguyễn Thị Thu Hồng, nông dân trồng hơn 1 ha dừa ở xã Bình Ninh, chia sẻ, nhờ có hệ thống thủy lợi được Nhà nước đầu tư tốt nên sản xuất nông nghiệp của bà con ở địa phương được thuận lợi, đồng thời năng suất, chất lượng cây trồng cũng được nâng cao, nông dân rất phấn khởi.

Mặc dù vậy, do hệ thống công trình thủy lợi trên địa bàn tỉnh được đầu tư đã lâu, ở các thời điểm khác nhau và kết cấu không đồng nhất do đó hàng năm đều phải thực hiện duy tu, sửa chữa, nâng cấp để đảm bảo phục vụ sản xuất và dân sinh.

Theo số liệu thống kê trên địa bàn tỉnh trong năm 2025 cần phải duy tư, sửa chữa và nâng 149 cống bị hư hỏng, xuống cấp. Đến nay, tỉnh cơ bản đã thực hiện hiện hoàn thành. Thời gian tới, Sở Sở Nông nghiệp và Môi trường Đồng Tháp sẽ tiếp tục phối hợp với các đơn vị có liên quan rà soát các công trình cần duy tu, sửa chữa, nâng cấp để đảm bảo phục vụ sản xuất, dân sinh đảm bảo phục vụ cho người dân trên địa bàn tỉnh.

Tại Đồng Tháp, các công trình thủy lợi trên địa bàn hiện nay còn tồn tại những khó khăn, vướng mắc cần được khắc phục. Cụ thể, một số vùng quy hoạch triển khai chưa đồng bộ nên chưa khai thác hết hiệu năng, hiệu suất công trình, đầu tư công trình còn mang tính dàn trãi thiếu tính đồng bộ và kết nối.

Ngoài ra, do tác động của biến đổi khí hậu, thiên tai xảy ra cực đoan không theo quy luật như trước đây (mưa lũ, triều cường, xâm nhập mặn) đã gây áp lực lớn lên công trình. Mặt khác, một số địa phương công tác quản lý còn yếu kém trong công tác quản lý công trình thủy lợi nên một số nơi còn để người dân lấn chiếm, xâm phạm hành lang bảo vệ công trình làm ảnh hưởng đến tuổi thọ công trình.

Cùng với đó, nhiều công trình được đầu tư xây dựng đã lâu đang xuống cấp, nhất là vùng dự án ngọt hóa Gò Công (diện tích tự nhiên 54.400 ha) nhưng chưa được đầu tư hoàn thiện. Hàng năm, ngân sách chỉ đảm bảo một phần kinh phí để thực hiện duy tu, sửa chữa tạm thời dẫn đến các công trình nhanh xuống cấp.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Đồng Tháp, trước tình hình biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt như hiện nay và những năm tiếp theo, để nâng cao hiệu quả các công trình thủy lợi trong sản xuất nông nghiệp cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp về kỹ thuật, quản lý và chính sách.

Theo đó, trước hết, cần triển khai rà soát thực hiện ngay phân cấp quản lý công trình thủy lợi phù hợp với từng cấp độ địa phương, đặc biệt đối với chính quyền 2 cấp như hiện nay. Đồng thời, rà soát qui hoạch tổng thể sản xuất nông nghiệp, qui hoạch thủy lợi đảm bảo tính liên vùng, thích ứng với biến đổi khí hậu và phù hợp với qui hoạch vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Tỉnh tăng cường đầu tư và huy động các nguồn lực từ Trung ương, tỉnh, ODA, xã hội hóa để nâng cấp, hiện đại hóa hệ thống công trình thủy lợi. Trong đó, ưu tiên cho các vùng trọng điểm như vùng dự án ngọt hóa Gò Công, khu vực cây ăn trái, hoa kiểng giữa sông Tiền, sông Hậu.

Cụ thể tập trung nâng cấp, duy tu các công trình thủy lợi hư hỏng, xuống cấp, đồng thời, đầu tư xây dựng mới các công trình thủy lợi đáp ứng điều kiện, diễn biến ngày càng cực đoan của khí hậu trên tinh thần đa mục tiêu, dễ thích ứng, đi đôi với áp dụng các công nghệ mới như viễn thám, GIS, IOT, điều khiển thông minh, vận hành tự động để tăng cường giám sát, quản lý vận hành các công trình thủy lợi hiệu quả.

Đặc biệt, địa phương thực hiện chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện thủy lợi và khí hậu từng vùng, đi đôi với việc tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân có ý thức đối với việc sử dụng nước tiết kiệm, hợp lý, bảo vệ, không xâm hại các công trình thủy lợi.

Đồng Tháp là một trong những tỉnh trọng điểm về nông nghiệp của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, nổi bật với các sản phẩm chủ lực như lúa gạo, cây ăn trái (xoài, nhãn, cam, quýt…), hoa kiểng và nuôi trồng thủy sản. Thực tế cho thấy, sản xuất nông nghiệp của tỉnh phụ thuộc rất lớn vào điều kiện thủy văn, đặc biệt là hệ thống sông Tiền và các kênh rạch nội đồng.

Những năm gần đây, tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn và thay đổi dòng chảy từ thượng nguồn sông Mekong ngày càng diễn biến khó lường, khiến yêu cầu “giữ nước, trữ nước và điều tiết nước” trở thành chiến lược xuyên suốt. Do đó, hệ thống thủy lợi không chỉ là công cụ phòng chống thiên tai hiệu quả mà còn là “chìa khóa” mở ra mô hình sản xuất nông nghiệp thông minh, tiết kiệm nước, thích ứng biến đổi khí hậu.