Chiến lược tái cấu trúc cho gạo Việt trong năm 2026

Năm 2025, hoạt động xuất khẩu gạo của Việt Nam diễn ra trong bối cảnh thị trường thế giới nhiều biến động, cạnh tranh gia tăng và chính sách nhập khẩu của các nước thay đổi nhanh chóng. Dù phải đối mặt với không ít khó khăn, ngành gạo Việt Nam vẫn duy trì được vai trò quan trọng trên bản đồ lương thực toàn cầu. Ngành lúa gạo bước sang năm 2026 với nhiều thách thức mới, đòi hỏi sự chủ động điều chỉnh chiến lược từ cả cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp.

*Giữ vững vị thế dù giá giảm

Bộ Nông nghiệp và Môi trường ước tính, xuất khẩu gạo năm 2025 đạt khoảng 8 triệu tấn, tiếp tục khẳng định vị thế là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, đứng sau Ấn Độ và có thời điểm vượt Thái Lan. Tuy nhiên, trái ngược với kết quả về sản lượng, kim ngạch và giá xuất khẩu lại sụt giảm đáng kể. Trong 11 tháng năm 2025, Việt Nam xuất khẩu hơn 7,5 triệu tấn gạo, thu về khoảng 3,8–3,85 tỷ USD, giảm gần 28% so với cùng kỳ năm 2024 – năm ghi nhận mức kim ngạch kỷ lục của ngành gạo. Giá xuất khẩu bình quân giảm gần 20%, khiến doanh thu suy giảm mạnh dù lượng xuất khẩu không giảm.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc nguồn cung gạo toàn cầu gia tăng trong khi nhu cầu thị trường không có sự bứt phá rõ rệt. Đặc biệt, các thị trường nhập khẩu truyền thống của Việt Nam đồng loạt thu hẹp mua vào.

Philippines, thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất của Việt Nam đã đột ngột dừng nhập khẩu gạo nhằm bảo vệ sản xuất trong nước, khiến lượng gạo xuất sang thị trường này giảm mạnh. Bên cạnh đó, Indonesia và Malaysia cũng cắt giảm đáng kể nhu cầu nhập khẩu, làm thiếu hụt các đơn hàng truyền thống và buộc doanh nghiệp Việt Nam phải cạnh tranh gay gắt hơn tại các thị trường còn lại. Thống kê sơ bộ, xuất khẩu gạo sang Indonesia giảm gần 96,4%, Malaysia giảm 32,5% so với cùng kỳ năm trước.

Ông Phan Văn Có, Giám đốc Marketing Công ty TNHH gạo Vrice, cho biết dù sản lượng xuất khẩu năm 2025 cơ bản vẫn đạt kế hoạch, song giá xuất khẩu giảm mạnh đã kéo theo nhiều hệ lụy. Sản lượng xuất khẩu cua doanh nghiệp vẫn đạt trên 90% kế hoạch, nhưng giá bán giảm sâu so với năm 2024 khiến giá trị xuất khẩu sụt giảm đáng kể. Nửa cuối năm 2025, đặc biệt sau thông tin Philippines tạm dừng nhập khẩu, giá gạo đã giảm hơn 30% so với đầu năm, khiến nhiều doanh nghiệp mua hàng sớm chịu thua lỗ nặng.

Theo ông Phan Văn Có, các thị trường nhập khẩu truyền thống như Indonesia, Malaysia và Philippines chưa có tín hiệu rõ ràng về kế hoạch nhập khẩu năm 2026, khiến giao dịch lúa gạo rơi vào trạng thái cầm chừng. Riêng tại các thị trường này, sản lượng xuất khẩu của doanh nghiệp giảm khoảng 15–20%, buộc nhiều đơn vị phải thu hẹp hoạt động.

Không chỉ chịu áp lực từ giá và thị trường, nhiều doanh nghiệp còn đối mặt với khó khăn về thủ tục và chi phí phát sinh. Việc chậm trễ trong cấp giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) gần đây đã gây không ít trở ngại cho doanh nghiệp. Có những lô hàng đã cập cảng châu Âu nhưng chưa thể thông quan do thiếu chứng nhận, doanh nghiệp buộc phải chịu chi phí lưu kho, lưu cảng lớn, làm gia tăng gánh nặng tài chính.

Cùng góc nhìn, ông Nguyễn Vĩnh Trọng, Giám đốc Kinh doanh Công ty Gạo Việt Hưng, đánh giá năm 2025 là giai đoạn doanh nghiệp phải xoay xở mạnh mẽ để giữ ổn định hoạt động. Nhờ đa dạng hóa thị trường, doanh nghiệp vẫn cơ bản đạt được các mục tiêu đề ra về sản lượng và giá trị. Tuy nhiên, việc các thị trường lớn như Philippines và Indonesia giảm mua đã tạo áp lực không nhỏ, buộc doanh nghiệp phải chuyển hướng sang những thị trường khác để bù đắp.

Theo ông Nguyễn Vĩnh Trọng, bối cảnh năm 2025 khiến doanh nghiệp không còn chạy theo số lượng mà ưu tiên kiểm soát rủi ro. Trong điều kiện giá gạo xuống thấp và nguồn cung dồi dào, doanh nghiệp chỉ ký hợp đồng khi đảm bảo hiệu quả, tránh rủi ro thua lỗ. Đây là năm mà yếu tố thận trọng được đặt lên hàng đầu.

*Áp lực lớn và yêu cầu tái cấu trúc

Bức tranh xuất khẩu gạo năm 2026 được cả chuyên gia và giới kinh doanh dự báo tiếp tục đối mặt nhiều thách thức, đặc biệt là áp lực dư cung, cạnh tranh gay gắt và giá khó phục hồi mạnh. Trong bối cảnh đó, việc đa dạng hóa thị trường, chuyển dịch sang phân khúc chất lượng cao, phát triển gạo phát thải thấp và xây dựng thương hiệu được xem là hướng đi then chốt để gạo Việt Nam giữ vững vị thế và phát triển bền vững trong giai đoạn tới.

Ngay trước thềm năm 2026, thị trường gạo tiếp tục ghi nhận nhiều thông tin bất lợi khi Chính phủ Indonesia công bố không nhập khẩu gạo trong năm 2026, áp dụng cho cả gạo tiêu dùng và gạo phục vụ sản xuất công nghiệp. Ông Phạm Thế Cường, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Indonesia, cho biết sản lượng gạo của Indonesia năm 2025 dự kiến đạt gần 34,8 triệu tấn và lượng dự trữ có thể lên tới 6 triệu tấn sau vụ thu hoạch đầu năm 2026. Đây là mức gạo dữ trữ cao nhất của Indonesia trong nhiều năm. Điều này cho thấy dư địa xuất khẩu gạo sang Indonesia trong thời gian tới sẽ rất hạn chế, buộc doanh nghiệp Việt Nam phải tập trung vào các phân khúc gạo chất lượng cao, gạo thơm, gạo hữu cơ và xây dựng chiến lược tiếp cận bài bản.

Trong khi đó, thông tin Philippines mở cửa nhập khẩu gạo từ tháng 1/2026 cũng chưa rõ ràng, nhất là trong bối cảnh giá lúa gạo khiến nông dân nước này thua lỗ và đang kiến nghị khôi phục áp thuế nhập khẩu gạo lên mức 35%. Ông Phan Văn Có cho rằng, ngay cả khi Philippines mở cửa nhập khẩu gạo trở lại thì với hạn ngạch nhỏ gạo Việt cũng sẽ phải cạnh tranh rất khốc liệt. Theo đó, đối thủ xuất khẩu gạo của Việt Nam là Thái Lan đang sở hữu nguồn cung dồi dào và điều kiện bán hàng linh hoạt hơn, tạo sức ép lớn lên gạo Việt Nam cả về giá và phương thức thanh toán.

Theo ông Phan Văn Có, năm 2026 nhiều doanh nghiệp sẽ tiếp tục lựa chọn chiến lược xuất khẩu thận trọng,  tính toán kỹ hiệu quả khi ký hợp đồng, thay vì chạy theo sản lượng. Hiện thị trường Trung Đông đang là điểm đến chính, với nhu cầu tương đối ổn định. Bên cạnh đó, châu Phi được đánh giá là thị trường tiềm năng nhờ nhu cầu nhập khẩu thường xuyên, song chi phí logistics và chi phí đầu vào cao đang làm giảm sức cạnh tranh của gạo Việt Nam. Các thị trường cao cấp như châu Âu, Nhật Bản, Anh vẫn còn dư địa nhưng yêu cầu rất khắt khe về kiểm soát dư lượng, dịch bệnh và truy xuất nguồn gốc, tạo áp lực không nhỏ cho doanh nghiệp”, ông Phan Văn Có chia sẻ thêm

Ông Nguyễn Vĩnh Trọng, nhận định xuất khẩu gạo năm 2026 sang Philippines và Indonesia sẽ tiếp tục gặp khó khăn. Tuy nhiên, vẫn có tín hiệu lạc quan khi nhu cầu gạo của Trung Quốc (bao gồm Hồng Kông), Malaysia và châu Phi được dự báo duy trì ổn định. Tổng sản lượng xuất khẩu toàn ngành nhiều khả năng vẫn có thể duy trì ở mức 7,5–8 triệu tấn, tương đương năm 2025. Song song đó, việc Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thuế giá trị gia tăng tháo gỡ “điểm nghẽn” trong hoàn thuế giá trị gia tăng là tín hiệu tích cực đối với cộng đồng doanh nghiệp trước mùa vụ mới.

“Việc tái cấu trúc thị trường và sản phẩm xuất khẩu rất quan trọng nhằm giảm sự phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Trong kế hoạch năm 2026, doanh nghiệp tiếp tục tập trung vào các thị trường truyền thống như Trung Quốc, châu Phi, Hồng Kông, Singapore và Malaysia. Song song với xuất khẩu theo các đơn hàng lớn, doanh nghiệp cũng từng bước xây dựng thương hiệu riêng dù việc thuyết phục đối tác chấp nhận và phân phối sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam đòi hỏi chiến lược dài hạn, sự kiên trì và đầu tư bài bản”, ông Nguyễn Vĩnh Trọng chia sẻ hướng đi của doanh nghiệp.