Chuyên gia lý giải việc tiêu thụ điện tăng thấp hơn tăng trưởng GDP

Theo các báo cáo gần đây của ngành điện, sản lượng điện thương phẩm năm 2025 của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đạt khoảng 287,9 tỷ kWh, tăng 4,9% so với năm 2024. Trong khi đó, tăng trưởng GDP năm 2025 ước đạt 8,02%. Như vậy, hệ số đàn hồi điện/GDP – tức tỷ lệ giữa tăng trưởng nhu cầu điện và tăng trưởng kinh tế ở mức dưới 1, cho thấy điện tăng trưởng chậm hơn GDP.

Trước những băn khoăn xung quanh hiện tượng này, trao đổi với phóng viên TTXVN, TS. Nguyễn Minh Phong, chuyên gia kinh tế cho rằng đây không phải là dấu hiệu bất thường mà phản ánh sự thay đổi tích cực trong chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế cũng như hiệu quả sử dụng điện.

Theo TS. Nguyễn Minh Phong, xét về mặt kỹ thuật, hệ số đàn hồi điện/GDP năm 2025 là một chỉ số “rất tốt” và điều này cho thấy hiệu suất sử dụng điện của Việt Nam đang được cải thiện theo hướng tích cực.

“Trong khoảng 5 năm trở lại đây, hệ số đàn hồi điện liên tục được cải thiện và đến năm 2025 đã có sự đột phá rõ rệt. Điều này phản ánh xu hướng hiệu quả sử dụng điện, tiết kiệm điện đã tốt hơn so với trước”, TS. Nguyễn Minh Phong nhấn mạnh.

Theo TS. Nguyễn Minh Phong, không thể nhìn mối quan hệ giữa tăng trưởng GDP và tiêu thụ điện theo một tương quan cứng như trước đây. Trong bối cảnh hiện nay, hệ số đàn hồi điện đã thay đổi, chịu tác động của nhiều yếu tố về cơ cấu tăng trưởng, đầu tư và cách thức sử dụng năng lượng, nên việc điện tăng chậm hơn GDP là điều có thể lý giải.

“Đây là điểm rất dễ gây hiểu lầm nếu chỉ nhìn đơn thuần vào hai con số tăng trưởng điện và GDP. Không thể áp dụng cách nhìn cũ cho bối cảnh hiện nay”, TS. Nguyễn Minh Phong nói.

Một trong những nguyên nhân quan trọng khiến GDP năm 2025 tăng cao trong khi điện thương phẩm tăng chậm, theo TS. Nguyễn Minh Phong, là do động lực tăng trưởng kinh tế đến nhiều từ đầu tư công, mở rộng tín dụng và các hoạt động đầu tư theo chiều rộng, đặc biệt là các dự án hạ tầng và bất động sản.

Các dự án hạ tầng có quy mô vốn rất lớn, đóng góp đáng kể vào GDP, nhưng lại không tiêu thụ nhiều điện trong giai đoạn triển khai. Khác với sản xuất công nghiệp – nơi điện năng là đầu vào thiết yếu, các hoạt động xây dựng hạ tầng chủ yếu sử dụng lao động, vật liệu và máy móc tiêu thụ điện không quá cao.

“Chỉ khi các dự án hạ tầng hoàn thành, đi vào khai thác và thúc đẩy hoạt động sản xuất, kinh doanh thì lúc đó điện mới tiêu thụ nhiều. Vì vậy, trong giai đoạn hiện nay, GDP tăng nhưng điện chưa tăng tương ứng là điều hoàn toàn có thể lý giải được”, TS. Nguyễn Minh Phong phân tích.

TS. Nguyễn Minh Phong cũng cho rằng, một yếu tố quan trọng khác là sự phát triển của điện mặt trời và các nguồn năng lượng tái tạo, đặc biệt là mô hình tự sản xuất, tự tiêu thụ.

Theo đó, tổng mức tiêu thụ điện của toàn xã hội vẫn ở mức cao, nhưng lượng điện trên được bán cho EVN lại không tăng tương ứng. Bởi phần điện do các hộ dân và doanh nghiệp tự sản xuất, tự dùng không được tính vào sản lượng điện thương phẩm, dẫn tới cảm nhận rằng tăng trưởng điện thấp hơn thực tế nhu cầu của nền kinh tế.

“Nếu chỉ nhìn vào mối quan hệ giữa EVN và GDP thì sẽ thấy khó hiểu. Nhưng nếu nhìn tổng thể toàn xã hội; trong đó có phần điện tái tạo tự tiêu thụ mà chúng ta chưa đo đếm đầy đủ, thì bức tranh sẽ khác”, TS. Nguyễn Minh Phong cho biết.

Ngoài ra, cơ cấu tăng trưởng kinh tế năm 2025 cũng có sự dịch chuyển rõ nét sang khu vực dịch vụ – lĩnh vực sử dụng điện hiệu quả hơn nhiều so với sản xuất công nghiệp.

Theo TS. Nguyễn Minh Phong, năm 2025, Việt Nam đón khoảng 22 triệu lượt khách quốc tế, cao hơn mức 18 triệu lượt của năm 2019. Sự tăng trưởng mạnh của du lịch và các ngành dịch vụ góp phần quan trọng vào GDP nhưng không kéo theo mức tiêu thụ điện lớn.

“Dịch vụ là lĩnh vực tăng trưởng cao nhưng tiêu thụ điện không nhiều, chủ yếu là điện chiếu sáng, vận hành cơ bản. Đây là một trong những nguyên nhân khiến GDP tăng cao trong khi điện không tăng tương ứng”, TS. Nguyễn Minh Phong phân tích.

Bên cạnh đó, sức mua và thu nhập của người dân trong bối cảnh giá cả hàng hóa còn nhiều áp lực cũng khiến nhu cầu sử dụng các thiết bị điện không thiết yếu giảm, góp phần làm tăng trưởng điện chậm lại.

Bổ sung thêm góc nhìn, TS. Ngô Trí Long cho rằng, nếu đặt hai con số cạnh nhau khi điện thương phẩm tăng 4,9% trong khi GDP tăng 8,02%, có thể thấy hệ số đàn hồi điện/GDP năm 2025 nhỏ hơn 1. Đây là chỉ dấu quan trọng phản ánh chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế, chứ không đơn thuần là vấn đề cung – cầu điện năng.

Theo TS. Ngô Trí Long, động lực tăng trưởng GDP năm 2025 đến nhiều từ đầu tư công, đặc biệt là các dự án hạ tầng quy mô lớn như đường cao tốc, sân bay, các công trình giao thông trọng điểm. Những dự án này có tổng vốn đầu tư rất lớn, đóng góp mạnh vào GDP nhưng mức tiêu thụ điện trong quá trình xây dựng lại không cao, khác xa các ngành sản xuất công nghiệp – nơi điện năng là đầu vào thiết yếu và chiếm tỷ trọng lớn trong tổng tiêu thụ điện.

Bên cạnh đó, sự phát triển của điện mặt trời mái nhà theo mô hình tự sản xuất, tự tiêu thụ cũng khiến một phần nhu cầu điện không đi qua hệ thống mua bán điện và không được ghi nhận vào sản lượng điện thương phẩm. Vì vậy, tốc độ tăng trưởng điện thấp hơn tốc độ tăng trưởng GDP là hiện tượng có thể lý giải khi nhìn vào tổng thể các động lực tăng trưởng của nền kinh tế.

Trả lời câu hỏi của phóng viên TTXVN về những thách thức đặt ra với ngành điện hiện nay để đảm bảo mục tiêu tăng trưởng GDP 2 con số từ năm 2026 trở đi, TS. Nguyễn Minh Phong cho biết: Một trong những thách thức lớn nhất của ngành điện là phải đáp ứng được nhu cầu tăng liên tục, thậm chí với tốc độ cao, của nền kinh tế và xã hội Việt Nam trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng, đồng thời phát triển nhanh cả về chiều rộng lẫn chiều sâu. Nói cách khác, ngành điện phải đáp ứng được yêu cầu về quy mô và sản lượng điện ngày càng lớn của nền kinh tế, trong khi thực tế cho thấy tốc độ bổ sung nguồn cung mới đang chậm hơn so với tốc độ mở rộng của thị trường, đặc biệt là tốc độ tăng phụ tải. Đây là thách thức rất lớn mà ngành điện đang phải đối mặt.

Thách thức thứ hai là yêu cầu chuyển dịch sang điện sạch, điện xanh nhằm đáp ứng tiêu chuẩn của các dự án quy mô lớn, các khu công nghiệp xanh cũng như yêu cầu về sử dụng năng lượng xanh trong các chuỗi cung ứng quốc tế đang mở rộng vào Việt Nam.

Thách thức tiếp theo liên quan đến hiệu suất sử dụng điện. TS. Nguyễn Minh Phong cho biết, Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có mức tiêu hao năng lượng trên một đơn vị sản xuất và tăng trưởng cao hơn mức trung bình của thế giới. Do đó, việc tăng cường quản lý để giảm thất thoát điện năng, nâng cao hiệu quả sử dụng điện, hạn chế lãng phí và từng bước loại bỏ các công nghệ, phụ tải tiêu tốn nhiều điện năng là yêu cầu cấp thiết đặt ra cho ngành điện hiện nay.

Một thách thức xuyên suốt khác là việc triển khai hiệu quả Quy hoạch điện VIII theo hướng tăng cường xã hội hóa, thúc đẩy cơ chế thị trường và khuyến khích mua bán điện trực tiếp. Nói cách khác, việc thực hiện Quy hoạch điện VIII theo định hướng phát triển thị trường điện cạnh tranh sẽ là nhiệm vụ dài hạn, kéo dài đến các mốc 2045–2050.

Theo TS. Nguyễn Minh Phong, Quy hoạch điện VIII đã xác định đầy đủ các chính sách và giải pháp cơ bản, đúng hướng. Trong ngắn hạn, để tăng nhanh sản lượng điện, đặc biệt là điện sạch, giải pháp quan trọng hàng đầu là đẩy mạnh xã hội hóa đầu tư; trong đó cần sớm tháo gỡ các ách tắc pháp lý đối với các dự án năng lượng tái tạo. Trước đây, Việt Nam từng có giai đoạn khuyến khích rất mạnh, dẫn tới sự bùng nổ đầu tư điện tái tạo.

Tuy nhiên, hiện nay vẫn còn nhiều dự án, thậm chí hàng chục, hàng trăm dự án, đang vướng mắc về pháp lý, cần được tháo gỡ để tiếp tục triển khai, qua đó giữ vững niềm tin của nhà đầu tư và gia tăng sản lượng điện cho hệ thống điện Quốc gia.

Bên cạnh đó, việc sớm thị trường hóa ngành điện theo hướng khuyến khích mua bán điện trực tiếp từ các nguồn năng lượng tái tạo, không nhất thiết phải thông qua EVN, cũng là yêu cầu quan trọng. Việc này cần được thực hiện song song với bảo đảm điện nền cho toàn bộ đời sống - xã hội, phát triển kinh tế và nhiệm vụ an ninh - quốc phòng.

Cuối cùng, TS. Nguyễn Minh Phong nhấn mạnh vai trò của việc ứng dụng công nghệ cao trong điều hành và điều phối hệ thống điện. Công nghệ hiện đại sẽ giúp vận hành hệ thống điện linh hoạt hơn, nâng cao chất lượng cung ứng điện và đáp ứng nhu cầu sử dụng điện ngày càng liên tục, đa dạng.

Trong bối cảnh xã hội hóa đầu tư vào ngành điện, dù nhiều khách hàng có thể mua điện trực tiếp từ các nguồn khác nhau, họ vẫn đăng ký và kết nối với hệ thống điện Quốc gia. Do đó, việc duy trì nguồn điện nền và nguồn dự phòng là bắt buộc. Làm thế nào để quản lý hiệu quả nguồn cung này, vừa không gây thua lỗ cho nhà đầu tư, vừa bảo đảm ổn định kinh tế - xã hội, tiếp tục là một thách thức lớn đối với công tác điều hành và quản lý của ngành điện trong thời gian tới.