Chuyển tư duy sang quản lý phát thải để hiện thực hóa Net Zero

Luật dự kiến được thông qua tại kỳ họp này với một số điều khoản được sửa đổi, bổ sung theo hướng phù hợp bối cảnh, thực tế phát triển của đất nước. Trọng tâm của lần sửa đổi này là sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tư duy lập pháp, chuyển từ cơ chế kiểm soát hành chính sang mô hình quản trị phát thải hiện đại dựa trên dữ liệu số, từ “giảm nhẹ phát thải” sang “quản lý phát thải”... Với tư duy lập pháp mới, luật kỳ vọng giỡ "nút thắt", tạo nền tảng dài hạn cho mô hình phát triển xanh, kinh tế tuần hoàn, tăng trưởng carbon thấp cho phát triển bền vững, gắn với mục tiêu Net Zero 2050 của Việt Nam.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, dự thảo Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi gồm 78 điều/171 điều; trong đó bổ sung hai điều mới là điều 72a và điều 139a tập trung vào những nội dung chính như: Tiếp tục cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính, phân cấp phân quyền và quyết định theo thẩm quyền; cắt giảm các đối tượng phải thực hiện đánh giá tác động môi trường và giấy phép môi trường; đơn giản hoá hồ sơ nội dung và trình để thực hiện chuyển đổi đối tượng sang đăng ký môi trường; chuyển đổi mạnh mẽ quản trị môi trường dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro.

Dự thảo luật đã quyết định tiếp cận quản trị môi trường dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro, chuyển đổi số bổ sung cơ chế giám sát nguy cơ ô nhiễm, suy thoái môi trường; thúc đẩy tái chế, tái sử dụng chất thải, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và chính sách mở rộng trách nhiệm của nhà sản xuất. Bổ sung các quy định cập nhật dữ liệu và phát sinh thu gom vận chuyển tái chế xử lý; tăng cường quản lý chất lượng môi trường, hoàn thiện cơ chế quản lý chất lượng môi trường không khí, môi trường nước theo khả năng chịu tải, bổ sung quy định về dự thảo tăng cường kiểm kê khí thải, thiết lập vùng phát thải thấp; hoàn thiện quy định ứng phó với biến đổi khí hậu, chuyển từ giảm nhẹ sang quản lý phát thải khí nhà kính; Thực hiện kiểm kê khí nhà kính hàng năm.

Tiến sĩ Tăng Thế Cường, Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, tại Dự thảo luật, cách tiếp cận sẽ được chuyển từ “giảm nhẹ phát thải” sang “quản lý phát thải”, phản ánh yêu cầu ngày càng cao trong thực hiện các cam kết quốc tế về khí hậu. Dự thảo quy định việc kiểm kê khí nhà kính được thực hiện hằng năm thay vì theo chu kỳ dài hơn như hiện nay, đồng thời triển khai trên nền tảng trực tuyến nhằm nâng cao hiệu quả quản lý dữ liệu.

Dự thảo đề xuất bãi bỏ 9 thủ tục hành chính, gồm 7 thủ tục thuộc thẩm quyền cấp bộ và 2 thủ tục thuộc thẩm quyền cấp tỉnh. Nếu được thông qua và triển khai theo phương án đề xuất, cải cách này được kỳ vọng giúp giảm hơn 52% thời gian giải quyết thủ tục và tiết kiệm trên 52% chi phí tuân thủ.

Việc phân loại dự án theo tiêu chí môi trường dự kiến được điều chỉnh từ 4 nhóm xuống còn 3 nhóm, qua đó cắt giảm trên 90% số dự án phải thực hiện thẩm định đánh giá tác động môi trường và xin giấy phép môi trường. Cơ chế một cửa liên thông cũng được đề xuất nhằm giải quyết đồng thời thủ tục môi trường với thủ tục đầu tư, xây dựng, giúp rút ngắn thời gian triển khai dự án.

Cùng quan điểm, Phó Giáo sư - Tiến sĩ  Nguyễn Thế Chinh, Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam thông tin, điểm sáng của lần sửa đổi này chính là việc xác định rõ phương thức quản lý mới: chuyển mạnh từ phương thức quản lý hành chính mang tính thủ tục sang quản trị môi trường hiện đại dựa trên dữ liệu, ứng dụng chuyển đổi số và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Việc cắt giảm thủ tục hành chính, tinh gọn bộ máy và chuyển sang mô hình "ưu tiên hậu kiểm" kết hợp đẩy mạnh phân cấp quản lý được xem là chìa khóa để tháo gỡ các “nút thắt” cho doanh nghiệp, đáp ứng sự vận hành của nền kinh tế thị trường...

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, bảo vệ môi trường có tính chất đặc thù nghiêm ngặt. Đối với các dự án có nguy cơ ô nhiễm cao, việc tiền kiểm đóng vai trò rất quan trọng. Nếu buông lỏng việc này để trông chờ vào hậu kiểm, khi sự cố môi trường bùng phát tức thời, thiệt hại về sinh thái, sức khỏe cộng đồng và chi phí khắc phục sẽ rất tốn kém; việc phát hiện vi phạm qua hậu kiểm trở nên quá muộn. Việc phân cấp quản lý môi trường xuống địa phương – đặc biệt là cấp xã cũng cần phải tính toán kỹ lưỡng....

Mới đây (ngày 22/9), tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Quốc hội Nguyễn Thanh Hải cho biết, để hoàn thiện dự án Luật, Thường trực Ủy ban đề nghị thể chế hóa một số nhiệm vụ trọng tâm tại Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về “xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát” đối với công nghệ, dịch vụ, mô hình kinh doanh xanh, tuần hoàn mới; cụ thể yêu cầu “Bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho sự nghiệp bảo vệ môi trường” để bảo đảm nguồn lực cho bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong bối cảnh tình hình mới.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường cần định lượng hóa các tiêu chí nhạy cảm, thẩm định đánh giá tác động môi trường, cấp giấy phép môi trường, phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính, chứng nhận Nhãn sinh thái để triệt tiêu không gian tùy tiện áp dụng pháp luật...

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường không chỉ nhằm tháo gỡ những bất cập trong quá trình thực thi của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 mà còn hướng tới xây dựng một mô hình quản trị môi trường hiện đại, dựa trên dữ liệu, công nghệ số và cơ chế thị trường.