Để nông nghiệp không chỉ là "trụ đỡ" mà trở thành động lực tăng trưởng

Sáng 31/3, Báo Nông thôn Ngày nay/Dân Việt tổ chức Hội thảo “Động lực cho tăng trưởng kinh tế hai con số và triển vọng nông nghiệp 2026”. Sự kiện thu hút sự tham gia của nhiều chuyên gia kinh tế, nhà quản lý và đại diện doanh nghiệp.

Theo TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn tài chính và tiền tệ quốc gia quốc gia, nếu chỉ tập trung vào tăng trưởng mà không đặt trong một mô hình phát triển toàn diện, Việt Nam sẽ khó đạt được các mục tiêu dài hạn. Ngược lại, khi xác định đúng mô hình phát triển, tăng trưởng sẽ trở nên bền vững.

Ông Cấn Văn Lực phân tích, mô hình tăng trưởng thường có phạm vi hẹp, tập trung vào mục tiêu ngắn và trung hạn (3–5 năm), trong khi mô hình phát triển mang tầm nhìn dài hạn, hướng tới các mốc như năm 2045 hoặc xa hơn. “Việt Nam không thể lựa chọn một trong hai, mà phải thực hiện đồng thời: vừa đổi mới mô hình tăng trưởng để đạt tốc độ cao, vừa xây dựng mô hình phát triển bền vững. Tăng trưởng cao là điều kiện cần, nhưng phát triển bền vững mới là điều kiện đủ”, ông Lực nhấn mạnh.

Về động lực tăng trưởng, ông Cấn Văn Lực chỉ ra “kiềng 3 chân” gồm lao động, vốn và năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP). Ở đó, nông nghiệp cần đặc biệt chú trọng nâng cao năng suất lao động – vốn đang thấp nhất trong ba khu vực của nền kinh tế.

Theo ông Cấn Văn Lực, nhiệm vụ này không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn liên quan đến tổ chức sản xuất, ứng dụng khoa học công nghệ và thúc đẩy chuyển đổi số trong nông nghiệp, nông thôn – lĩnh vực hiện vẫn còn chuyển đổi chậm.

Tăng trưởng của ngành nông nghiệp thời gian qua dao động khoảng 3,5–4%/năm. Tuy nhiên, để đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số của nền kinh tế, ngành cần phấn đấu đạt mức 4,5–5%/năm. Muốn vậy, nông nghiệp phải phải tăng tốc, phải tìm cách nâng năng suất, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị, nâng cao giá trị gia tăng. Khi giải quyết tốt các vấn đề này, nông nghiệp không chỉ là “trụ đỡ” mà có thể trở thành động lực tăng trưởng quan trọng, ông Cấn Văn Lực chỉ ra.

Đồng quan điểm, TS. Trần Công Thắng, Viện trưởng Viện Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, để nâng cao năng suất và giá trị gia tăng, cần dựa vào nhiều trụ cột như khoa học công nghệ, chuyển đổi số và gia tăng đầu tư, đặc biệt ở khâu chế biến, nghiên cứu phát triển và mở rộng thị trường.

Tuy nhiên, một điểm nghẽn lớn hiện nay là hạ tầng kinh tế, nhất là logistics. Chi phí logistics của Việt Nam vẫn ở mức khoảng 16% GDP, cao hơn đáng kể so với nhiều quốc gia trong khu vực, làm giảm sức cạnh tranh của nông sản. Do đó, việc đầu tư vào hạ tầng logistics và chuỗi cung ứng là yêu cầu cấp thiết.

Đáng chú ý, khu vực nông thôn hiện có khoảng 1,6 triệu lao động trẻ chưa có việc làm ổn định, trong khi tỷ lệ lao động qua đào tạo có chứng chỉ còn thấp, chủ yếu dừng ở các khóa tập huấn ngắn hạn. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao chất lượng đào tạo, phát triển nguồn nhân lực nông nghiệp chuyên nghiệp, có kỹ năng số.

Theo các chuyên gia, phát triển công nghiệp chế biến sâu và các ngành liên quan không chỉ giúp nâng cao giá trị gia tăng mà còn tạo thêm việc làm, thúc đẩy kinh tế nông thôn. Hiện giá trị nông nghiệp vẫn chủ yếu nằm ở khâu sơ cấp; nếu đẩy mạnh chế biến sâu, giá trị gia tăng sẽ được cải thiện đáng kể, qua đó chuyển từ “tăng sản lượng” sang “tăng giá trị”.

Để thúc đẩy xuất khẩu, cần đa dạng hóa thị trường như Mỹ, EU, Trung Quốc, thị trường Halal; đồng thời xây dựng chuỗi giá trị, truy xuất nguồn gốc, phát triển thương hiệu và kết hợp hiệu quả ngoại giao nông nghiệp.

Ngoài ra, ngành nông nghiệp và môi trường còn có sự đóng góp lĩnh vực từ địa chất, khoáng sản, kinh tế biển và rừng sẽ mở ra những không gian tăng trưởng mới. Đơn cử như tiềm năng từ đất hiếm hay phát triển điện gió ngoài khơi, kinh tế rừng bền vững sẽ là những "mỏ vàng" gián tiếp thúc đẩy GDP toàn ngành. 

Ở góc độ tài chính, ông Nguyễn Quốc Hùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam cho rằng, để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, cần phát huy hiệu quả cả thị trường vốn và thị trường tiền tệ. Một trong những giải pháp quan trọng là xử lý khoảng 1 triệu tỷ đồng nợ xấu để giải phóng nguồn lực cho nền kinh tế.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, ông Nguyễn Quốc Hùng cũng cho rằng cần tập trung tín dụng vào chế biến và xuất khẩu nhằm tạo ra các sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn thị trường quốc tế. Dù các tổ chức tín dụng đã mở rộng cho vay, đưa vốn đến gần hơn với người dân và doanh nghiệp, song vấn đề không chỉ nằm ở khả năng tiếp cận vốn mà còn ở hiệu quả sử dụng vốn và năng lực của doanh nghiệp. Hiện Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách ưu đãi hỗ trợ phát triển nông nghiệp, đặc biệt trong chế biến và liên kết sản xuất. Tuy nhiên, việc triển khai còn chậm, chưa tạo được đột phá rõ nét.

Trong bối cảnh nền kinh tế đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, nông nghiệp vẫn được xem là dư địa quan trọng. Việt Nam có nhiều cơ hội thu hút đầu tư, kể cả từ nước ngoài vào lĩnh vực này. Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội này, cần có những chính sách cụ thể, đồng bộ và thực chất hơn, ông Nguyễn Quốc Hùng chia sẻ.

Ở một góc độ ứng dụng khoa học công nghệ, ông Võ Xuân Hoài, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) nhấn mạnh thêm, doanh nghiệp cần ưu tiên đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng giảm dần phụ thuộc vào lao động giản đơn, chuyển sang ứng dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ, máy móc, thiết bị hiện đại nhằm nâng cao năng suất và hiệu quả. Cùng với đó, chuyển đổi số cần được đẩy nhanh hơn nữa. Thực tế cho thấy, cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam nói chung, đặc biệt là doanh nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp vẫn còn chậm trong quá trình chuyển đổi số. Dù đây là vấn đề đã được nhắc đến nhiều trong thời gian qua, nhưng mức độ triển khai thực chất vẫn còn hạn chế, chưa tạo được chuyển biến rõ nét.

Một điểm đáng chú ý khác là việc gắn các mục tiêu phát triển với các tiêu chí về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) vẫn chưa được các doanh nghiệp quan tâm đúng mức. Đây sẽ là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, đòi hỏi doanh nghiệp phải thích ứng nếu muốn nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Để thúc đẩy quá trình này, ông Võ Xuân Hoài cho rằng doanh nghiệp cần phát huy vai trò chủ động trong việc tham gia vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Trong hệ sinh thái đó, có sự tham gia của nhà đầu tư, doanh nghiệp lớn và các tổ chức hỗ trợ, tạo điều kiện để các doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao cũng như nguồn vốn.

Thông qua việc tham gia hệ sinh thái, doanh nghiệp có thể từng bước khắc phục những hạn chế hiện nay về công nghệ, nhân lực và tài chính, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững hơn trong thời gian tới.