Doanh nghiệp trước áp lực đổi mới để bứt phá

Ông Võ Tân Thành, Phó Chủ tịch VCCI phát biểu khai mạc diễn đàn. Ảnh: Xuân Anh – TTXVN

Đây là thông điệp xuyên suốt được các chuyên gia thảo luận tại Diễn đàn Doanh nghiệp 2026 với chủ đề "Doanh nghiệp Việt Nam trên bản đồ kinh tế toàn cầu – Đổi mới để bứt phá". Sự kiện do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) và Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh, chiều 24/3.

"Luật chơi mới" của kinh tế toàn cầu

Ông Võ Tân Thành, Phó Chủ tịch VCCI cho biết, năm 2026 mang ý nghĩa bản lề, tạo đà tăng tốc để hiện thực hóa khát vọng phát triển trong kỷ nguyên mới. Sau gần 40 năm đổi mới, kinh tế Việt Nam đạt nhiều thành tựu quan trọng, với GDP năm 2025 ước đạt khoảng 514 tỷ USD, nằm trong nhóm 32 nền kinh tế lớn nhất thế giới; tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt khoảng 930 tỷ USD, thuộc nhóm 20 quốc gia có quy mô thương mại hàng đầu.

Tuy nhiên, bối cảnh toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng. Chuỗi cung ứng được tái cấu trúc mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, kinh doanh. Đồng thời, kinh tế xanh, phát triển bền vững và các tiêu chuẩn ESG đã trở thành yêu cầu bắt buộc khi tham gia thị trường quốc tế. Những yếu tố này không còn là xu hướng mà đã trở thành "luật chơi mới".

Trước thực tế đó, lợi thế nhân công giá rẻ dần mất đi vai trò quyết định; thay vào đó, năng lực công nghệ, đổi mới sáng tạo và quản trị trở thành yếu tố cốt lõi. Thực tế cho thấy doanh nghiệp Việt Nam đã có bước chuyển từ "tham gia" sang "tạo dựng giá trị" trong chuỗi giá trị toàn cầu, với sự vươn lên của các doanh nghiệp như FPT, Viettel, Vinamilk, Vinfast hay TH True Milk.

Dù vậy, phần lớn doanh nghiệp vẫn là nhỏ và vừa, với hạn chế về tài chính, công nghệ và nhân lực. Năng suất lao động còn khoảng cách đáng kể so với khu vực; nguồn nhân lực chất lượng cao thiếu hụt; liên kết giữa các doanh nghiệp còn yếu, chưa hình thành hệ sinh thái đủ mạnh để tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Phân tích thêm, Chuyên gia Đinh Thế Hiển cho rằng, sau hơn 20 năm gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Việt Nam đã trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu lớn của thế giới. Tuy nhiên, khu vực FDI vẫn đóng vai trò chủ lực, trong khi doanh nghiệp trong nước chủ yếu tham gia ở các khâu có giá trị gia tăng thấp.

Ông Nguyễn Ngọc Hoà, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP Hồ Chí Minh phát biểu tại diễn đàn. Ảnh: Xuân Anh – TTXVN

Những hạn chế về làm chủ nguyên liệu, tỷ lệ nội địa hoá công nghiệp hỗ trợ, logistics, thương hiệu và hệ thống phân phối quốc tế đang là điểm nghẽn lớn. Nếu không được tháo gỡ kịp thời, các yếu tố này sẽ làm suy giảm năng lực cạnh tranh trong dài hạn.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Ngọc Hoà, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP. Hồ Chí Mính cho rằng, sau đại dịch và biến động địa chính trị, các cú sốc kinh tế diễn ra nhanh, lan rộng và khó dự đoán hơn. Cộng đồng doanh nghiệp phải đối mặt đồng thời nhiều áp lực về chi phí, dòng tiền, thị trường và tiêu chuẩn quốc tế.

Đáng chú ý, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở nhận thức mà ở khả năng thực thi. Phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa hiểu rõ nhu cầu chuyển đổi nhưng thiếu nguồn lực để triển khai. Nếu quá trình này chỉ diễn ra ở một nhóm doanh nghiệp lớn, nguy cơ mất cân đối trong toàn bộ hệ sinh thái là rất rõ ràng.

Định vị vai trò trong chuỗi cung ứng

Trước những áp lực đa chiều, đổi mới không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn là con đường duy nhất để doanh nghiệp bứt phá. Theo ông Võ Tân Thành, doanh nghiệp cần thực hiện những chuyển dịch mang tính căn bản: từ gia công sang sáng tạo và làm chủ giá trị; từ tư duy thị trường nội địa sang tư duy toàn cầu; từ tăng trưởng nhanh sang tăng trưởng bền vững. Đồng thời, cần tận dụng các cơ hội từ chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, tài chính xanh và các hiệp định thương mại tự do.

Ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Vina T&T Group chia sẻ kinh nghiệm kinh doanh tại diễn đàn. Ảnh: Xuân Anh – TTXVN

Từ kinh nghiệm thực tiễn, ông Phan Minh Thông, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Phúc Sinh cho rằng, trong bối cảnh bất định, khủng hoảng luôn đi kèm cơ hội. Sau đại dịch và các xung đột, lương thực – thực phẩm trở thành tài sản chiến lược, giá nhiều mặt hàng nông sản tăng mạnh, mở ra dư địa lớn cho doanh nghiệp Việt Nam.

Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội, doanh nghiệp phải linh hoạt thích ứng. Khi thị trường Trung Đông, khu vực chiếm khoảng 11% kim ngạch xuất khẩu bị ảnh hưởng bởi xung đột, doanh nghiệp đã chủ động chuyển hướng sang Hoa Kỳ và châu Âu. Chiến lược không phụ thuộc vào một thị trường giúp giảm thiểu rủi ro và duy trì tăng trưởng. Bên cạnh đó, việc đầu tư vào vùng nguyên liệu, liên kết trực tiếp với nông dân, phát triển chế biến sâu và nâng cao chất lượng sản phẩm là giải pháp căn cơ để nâng giá trị gia tăng. 

Theo ông Phan Minh Thông, mục tiêu phát triển bền vững cần được doanh nghiệp xác định ngay từ đầu, thay vì là bước điều chỉnh sau khủng hoảng. Một trong những yếu tố then chốt khác là đa dạng hóa thị trường và ngành hàng. Doanh nghiệp không chỉ mở rộng tệp khách hàng mà còn cần xây dựng năng lực cạnh tranh dài hạn thông qua công nghệ, thương hiệu và hệ thống phân phối.

Song song với nỗ lực từ phía doanh nghiệp, vai trò của thể chế là đặc biệt quan trọng. Các ý kiến tại diễn đàn cho rằng Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường hiện đại, tháo gỡ rào cản, tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận vốn, công nghệ và thị trường. Đồng thời, cần phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và xây dựng môi trường kinh doanh ổn định, minh bạch, dễ dự báo.

Quan trọng hơn, chính sách hỗ trợ cần mang tính bao trùm, có lộ trình rõ ràng để không doanh nghiệp nào bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi. Chỉ khi toàn bộ cộng đồng doanh nghiệp cùng tham gia, quá trình đổi mới mới tạo ra sức bật thực sự cho nền kinh tế.

Trong một thế giới nhiều biến động, doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để tái định vị. Khi đổi mới trở thành động lực nội tại và thể chế đóng vai trò "đòn bẩy", doanh nghiệp không chỉ có thể thích ứng mà còn đủ năng lực vươn lên, tham gia sâu hơn và tạo dựng giá trị cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.