Đông Nam Á trên bàn cờ thương mại mới - Bài cuối: Địa kinh tế xoay trục

Châu Âu, Trung Quốc và các quốc gia vùng Vịnh đang triển khai những chiến lược có tính toán nhằm mở rộng ảnh hưởng của mình trong khu vực, với mục tiêu xây dựng các quan hệ đối tác kinh tế mới, đồng thời lấp đầy khoảng trống mà Mỹ để lại.

Lần đầu tiên trong lịch sử, phiên bản năm nay của Diễn đàn An ninh hàng đầu châu Á – Đối thoại Shangri-La – đã có bài phát biểu chính do một nhà lãnh đạo châu Âu thực hiện. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã trình bày về việc thiết lập một liên minh mới giữa châu Âu và châu Á nhằm duy trì các chuẩn mực toàn cầu của thương mại mở.

Diễn biến này phản ánh sự dịch chuyển trong cách tiếp cận của châu Âu, chuyển hướng sang thiết lập quan hệ với các cường quốc châu Á đang trỗi dậy – những nền kinh tế hiện được xem là nằm trong số các thị trường tiêu dùng phát triển nhanh nhất trên thế giới. Liên minh châu Âu (EU) cũng đang tiến hành nhiều hoạt động đáng chú ý tại các thị trường Đông Nam Á, bao gồm việc ký kết Thỏa thuận về Thương mại Kỹ thuật số với Singapore nhằm đặt ra các tiêu chuẩn toàn cầu cho thương mại số, và tái khởi động các cuộc đàm phán thương mại với ba quốc gia: Indonesia, Malaysia và Thái Lan.

Chỉ vài ngày sau khi Mỹ công bố chính sách áp thuế quan đối ứng, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã bắt đầu chuyến công du đến ba quốc gia trong khu vực Đông Nam Á. Chủ tịch Trung Quốc đã đến thăm Campuchia, Việt Nam và Malaysia, nơi Trung Quốc đã ký kết tương ứng 37, 45 và 31 văn kiện hợp tác. Ngay sau đó, Trung Quốc tiếp tục tái khẳng định cam kết của mình đối với toàn khối ASEAN thông qua việc kết thúc đàm phán về Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) ASEAN - Trung Quốc phiên bản 3.0 – một thỏa thuận bao gồm các yếu tố thương mại hiện đại như kinh tế kỹ thuật số và phát triển xanh. Đây là một chỉ dấu rõ rệt về nỗ lực có chủ đích của Trung Quốc nhằm tăng cường gắn kết với các nền kinh tế Đông Nam Á.

Với tư cách là khối thương mại mới nhất gia nhập chiến lược vào khu vực Đông Nam Á, Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) đã xây dựng đà tiến đáng kể trong thời gian gần đây thông qua các cuộc đàm phán FTA với Indonesia – một tiến trình dự kiến sẽ hoàn tất vào cuối năm 2025. GCC cũng đã khởi động các cuộc đàm phán FTA với Malaysia bên lề Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN. Một kết quả quan trọng khác của hội nghị lần này là việc GCC chính thức đăng ký trở thành một bên tham gia chủ chốt trong khối thương mại ASEAN-GCC-Trung Quốc mới được hình thành. Các mối quan hệ hợp tác mới này hứa hẹn sẽ mở khóa những lợi ích kinh tế đáng kể dựa trên nguyên lý lợi thế so sánh. Bên cạnh đó, quy mô và tiềm năng chi tiêu của GCC cũng được kỳ vọng sẽ đưa tổ chức này trở thành một đối tác thương mại có giá trị chiến lược đối với ASEAN.

Tăng cường cam kết thương mại nội khối ASEAN

Trong bối cảnh sự tham gia quốc tế ngày càng gia tăng, các quốc gia Đông Nam Á cũng đang chủ động làm mới cam kết của mình đối với hợp tác khu vực, không chỉ bằng lời nói mà còn thông qua các hành động cụ thể. Trong một nỗ lực ở cấp độ vĩ mô nhằm thúc đẩy thương mại khu vực và đẩy mạnh quá trình hội nhập nội khối, ASEAN gần đây đã hoàn tất các cuộc đàm phán liên quan đến việc nâng cấp Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN. Bản sửa đổi này tiếp tục tiến trình cắt giảm toàn bộ các mức thuế quan còn lại trong khu vực, đồng thời loại bỏ đáng kể các rào cản phi thuế quan, với mục tiêu cải thiện dòng chảy thương mại và tăng cường khả năng phục hồi của chuỗi cung ứng khu vực.

Ở cấp độ song phương, Thái Lan và Indonesia – hai nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á – đang thành lập một ủy ban liên chính phủ nhằm thúc đẩy thương mại song phương một cách có hệ thống và hiệu quả hơn. Trong khi đó, Việt Nam gần đây đã chính thức nâng cấp quan hệ với Thái Lan lên mức Đối tác chiến lược toàn diện, nhằm mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận thị trường và thúc đẩy dòng vốn đầu tư. Đây là quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện thứ tư của Việt Nam với một quốc gia ASEAN, phản ánh rõ rệt mong muốn của nước này trong việc đóng vai trò trung tâm trong việc thúc đẩy và định hình mối quan hệ khu vực ngày càng sâu rộng hơn.

Đồng thời, có sự gia tăng đáng kể về mức độ quan tâm đối với Khu kinh tế đặc biệt Johor–Singapore mới được công bố – sáng kiến hợp tác giữa Singapore và Malaysia – vốn được kỳ vọng sẽ tăng cường liên kết kinh tế giữa hai nước. Khu vực này đang được xem như một nền tảng chiến lược giúp củng cố năng lực phục hồi tổng thể của chuỗi cung ứng ASEAN.

Nhìn về phía trước

Tất cả những diễn biến nêu trên trong chính sách thương mại toàn cầu đã diễn ra chỉ trong vòng ba tháng vừa qua. Tốc độ này là minh chứng rõ ràng cho mức độ nhanh nhạy và sẵn sàng hành động của các quốc gia trong việc duy trì một trật tự thương mại toàn cầu mở và ổn định. Mặc dù không có quốc gia nào tuyên bố sẽ hoàn toàn chuyển hướng khỏi Mỹ, nhưng đang dần xuất hiện một sự chuyển dịch chiến lược – từ mô hình “Trung Quốc + 1” vốn phổ biến trước đây sang một cách tiếp cận mới được gọi là “Mỹ + n”. Trong đó, “n” đại diện cho xu hướng đa dạng hóa thương mại một cách chủ động, thông qua việc thiết lập và mở rộng mối quan hệ với không chỉ một mà là nhiều đối tác thương mại khác nhau.

Các liên minh thương mại mới không chỉ đóng vai trò như công cụ để hiện thực hóa các lợi ích kinh tế gắn liền với những lợi thế so sánh chưa từng được khai thác trước đó, mà còn giúp xây dựng các mối quan hệ địa chính trị ngày càng gắn bó và vững chắc hơn. Đây chính là lĩnh vực mà các cường quốc tầm trung, điển hình là các quốc gia Đông Nam Á, đang ngày càng thể hiện năng lực vượt trội. Nếu xu thế này tiếp tục, viễn cảnh trong tương lai có thể sẽ thuộc về chính các cường quốc tầm trung – những quốc gia dẫn đầu đà tăng trưởng kinh tế toàn cầu thông qua việc gia tăng quyền tự chủ chiến lược và thúc đẩy hợp tác sâu rộng lẫn nhau.

Một thế giới thực sự đa cực, trong đó có nhiều chủ thể cùng đóng vai trò là những người bảo vệ và thúc đẩy thương mại tự do, từng là điều có vẻ còn xa vời chỉ cách đây vài tháng. Nhưng thực tế đang chứng minh rằng, rất nhiều điều có thể xảy ra chỉ trong vòng 90 ngày.