Đột phá khoa học, công nghệ tạo sức bật đổi mới ngành công thương 

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đang tạo động lực thúc đẩy ngành công thương đổi mới phương thức quản lý, sản xuất và kinh doanh. Từ cải cách thủ tục hành chính, kết nối dữ liệu đến ứng dụng công nghệ trong sản xuất, thương mại, những chuyển động tại các địa phương cho thấy tinh thần nghị quyết đang từng bước đi vào thực tiễn. Để tạo sức bật thực sự, yêu cầu đặt ra không chỉ là đưa công nghệ vào hoạt động, mà phải biến khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thành năng lực phát triển, nâng cao sức cạnh tranh của toàn ngành.

Điểm cốt lõi của Nghị quyết 57- NQ/TW là xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực quan trọng hàng đầu cho phát triển. Với ngành công thương, đây không chỉ là yêu cầu đổi mới hoạt động quản lý nhà nước mà còn là cơ hội tái định hình cách thức tổ chức sản xuất, lưu thông hàng hóa, phát triển thị trường và hỗ trợ doanh nghiệp. 

Từ định hướng chung đó, chuyển đổi số tại các địa phương đang dần chuyển từ những nhiệm vụ hành chính sang các giải pháp gắn với hoạt động thực tế của doanh nghiệp. Tại Hà Nội, ngành công thương triển khai số hóa quản lý, phát triển thương mại điện tử, kết nối dữ liệu xuất nhập khẩu, hướng tới giảm chi phí cho doanh nghiệp. 

Đáng chú ý, Đề án liên thông dữ liệu, tối ưu hóa chi phí logistics - xuất nhập khẩu được kỳ vọng hình thành Cổng dữ liệu liên thông xuất nhập khẩu, tăng cường kết nối thông tin giữa các cơ quan quản lý, hạn chế việc kiểm tra, đối chiếu trùng lặp và rút ngắn thời gian xử lý thủ tục. Đây là hướng đi cho thấy chuyển đổi số không còn chỉ nhằm giải quyết công việc nhanh hơn trong nội bộ cơ quan quản lý, mà đang hướng đến cải thiện môi trường kinh doanh. 

Với doanh nghiệp, thời gian chờ đợi, thủ tục và việc cung cấp, đối chiếu thông tin nhiều lần đều có thể trở thành chi phí vận hành. Khi dữ liệu được kết nối hiệu quả, những chi phí này có cơ hội được cắt giảm, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động hơn trong tổ chức hoạt động sản xuất, giao nhận và xuất nhập khẩu. Giá trị của công nghệ vì thế cần được đo bằng những thay đổi cụ thể trong hiệu quả quản lý và kinh doanh.

Từ Hà Nội nhìn rộng ra các địa phương, có thể thấy yêu cầu đổi mới đang được cụ thể hóa theo những điều kiện và thế mạnh khác nhau. Tại Vĩnh Long, ngành công thương chú trọng số hóa quy trình, tái sử dụng dữ liệu, cắt giảm thủ tục và chi phí tuân thủ; đồng thời thúc đẩy ứng dụng công nghệ trong quản lý năng lượng, thương mại điện tử và xúc tiến thương mại. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã, hộ kinh doanh được khuyến khích đầu tư chuyển đổi số, nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh và quản trị.

Những cách làm này cho thấy đổi mới sáng tạo không nhất thiết bắt đầu từ những công nghệ phức tạp hay dự án đầu tư quy mô lớn. Việc thay đổi cách quản lý hồ sơ, tổ chức bán hàng, tiếp cận khách hàng hoặc kết nối thông tin cũng có thể tạo ra hiệu quả đáng kể. Điều quan trọng là công nghệ phải giải quyết đúng nhu cầu, phù hợp với khả năng của doanh nghiệp và tạo ra giá trị lâu dài, thay vì chỉ dừng lại ở việc hoàn thành một nhiệm vụ chuyển đổi số.

Yêu cầu đó càng rõ khi chuyển đổi số đi sâu vào hoạt động sản xuất, thương mại và phát triển thị trường. Tại Gia Lai, với 454 sản phẩm OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm) từ 3 sao trở lên, trong đó 235 sản phẩm đã được bán trên các nền tảng số, ngành công thương đang từng bước mở rộng không gian tiêu thụ cho sản phẩm địa phương. Các mô hình “Chợ số”, “Xã hạt nhân số”, ứng dụng mã QR truy xuất nguồn gốc, hóa đơn điện tử và thanh toán không dùng tiền mặt được triển khai nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh thích ứng với phương thức kinh doanh mới.

Tuy nhiên, đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử mới chỉ là bước đầu. Ông Dương Minh Đức, Giám đốc Sở Công Thương Gia Lai cho biết: Chuyển đổi số không chỉ là đưa sản phẩm lên sàn mà phải giúp doanh nghiệp quản trị tốt hơn tồn kho, đơn hàng, khách hàng, logistics và dữ liệu thị trường. 

Một sản phẩm muốn đi xa không chỉ cần gian hàng trực tuyến hay hình ảnh hấp dẫn. Doanh nghiệp còn phải bảo đảm chất lượng, nguồn gốc, năng lực cung ứng, đóng gói, giao nhận và khả năng đáp ứng yêu cầu của từng thị trường. Nếu công nghệ được ứng dụng đồng bộ vào các khâu này, thương mại điện tử mới thực sự trở thành công cụ mở rộng thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh, thay vì chỉ là một kênh quảng bá bổ sung.

Từ thương mại, yêu cầu đổi mới sáng tạo tiếp tục mở rộng sang lĩnh vực sản xuất, chế biến và nâng cao giá trị sản phẩm. Câu chuyện ngành cà phê Gia Lai cho thấy dư địa phát triển không chỉ nằm ở việc tăng sản lượng, mà còn ở khả năng tạo ra nhiều giá trị hơn từ mỗi sản phẩm. Ông Thái Như Hiệp, Chủ tịch HĐTV, Tổng giám đốc Công ty TNHH Vĩnh Hiệp cho rằng: Dư địa lớn nhất của cà phê Gia Lai không còn nằm ở việc tăng thêm sản lượng, mà ở khả năng tạo ra nhiều giá trị hơn từ mỗi hạt cà phê.

Tư duy đó được cụ thể hóa qua dự án Viện nghiên cứu và phát triển cà phê AI - Gia Lai, với tổng vốn đầu tư 326 tỷ đồng. Dự án hướng tới ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý dữ liệu vùng nguyên liệu, dự báo và giám sát sâu bệnh, xây dựng hệ thống quản trị vùng trồng. Từ nghiên cứu giống, quản lý vùng nguyên liệu đến chế biến và phát triển thương hiệu, công nghệ có thể tạo ra sự thay đổi trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Điều đáng chú ý không chỉ là việc ứng dụng AI, mà là công nghệ được đặt vào một bài toán sản xuất cụ thể. Dữ liệu giúp quản lý vùng trồng, công nghệ hỗ trợ nâng cao hiệu quả canh tác, nghiên cứu tạo ra giống và quy trình phù hợp, còn chế biến sâu mở thêm dư địa gia tăng giá trị. Đây chính là hướng đổi mới mà ngành công thương cần thúc đẩy: không dừng ở tiếp nhận công nghệ, mà từng bước ứng dụng, làm chủ và chuyển hóa công nghệ thành năng lực sản xuất thực tế.

Ở Lâm Đồng, chuyển đổi số được triển khai từ xây dựng nền tảng quản lý, chuẩn hóa dữ liệu chuyên ngành đến phát triển thương mại điện tử. Đến tháng 10/2026, Sở Công Thương tỉnh đã xác nhận 456 website và 6 ứng dụng bán hàng trên hệ thống quản lý hoạt động thương mại điện tử dùng chung với Bộ Công Thương. Cùng với đó, các hoạt động đào tạo, bồi dưỡng kiến thức thương mại điện tử và kỹ năng kinh doanh trên nền tảng số được tổ chức nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở sản xuất, kinh doanh.

Tuy nhiên, những kết quả bước đầu cũng cho thấy chuyển đổi số không thể thành công chỉ bằng đầu tư hạ tầng công nghệ. Dữ liệu phải được chuẩn hóa, hệ thống phải có khả năng kết nối, đội ngũ cán bộ phải đủ năng lực khai thác và doanh nghiệp phải thực sự có nhu cầu sử dụng. Theo ông Nguyễn Bá Út, Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Lâm Đồng, ngành sẽ tiếp tục hoàn thiện hệ thống nghiệp vụ, chuẩn hóa dữ liệu chuyên ngành, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và phát triển thương mại điện tử; đồng thời chú trọng nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ, tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu và bảo đảm an toàn thông tin.

Ở cấp độ ngành, Bộ Công Thương đang đặt khởi nghiệp sáng tạo vào một hướng phát triển rộng hơn, với mục tiêu hình thành hệ sinh thái đồng bộ, kết nối với hệ sinh thái quốc gia và quốc tế, tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Định hướng xây dựng Chương trình khởi nghiệp sáng tạo trong ngành công thương năm 2027, cùng các hoạt động ươm tạo, thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, cho thấy nỗ lực tạo môi trường để những ý tưởng mới đi vào sản xuất, kinh doanh.

Đáng chú ý, việc chủ động xác định, công bố các bài toán lớn, thúc đẩy tập đoàn, tổng công ty và doanh nghiệp lớn đặt hàng, đồng tài trợ, thử nghiệm, sử dụng giải pháp của doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo có thể tạo ra cầu nối giữa nghiên cứu và thị trường. Bởi doanh nghiệp có nhu cầu cụ thể, các ý tưởng công nghệ sẽ có cơ hội được thử nghiệm trong môi trường thực tế, hoàn thiện sản phẩm và tiến tới thương mại hóa. Đổi mới sáng tạo nhờ đó không bị giới hạn trong phòng nghiên cứu mà trở thành một phần của hoạt động sản xuất, kinh doanh.