Du lịch Cồn Cỏ: Lời giải nào cho tăng trưởng bền vững?

Ngày 3/4, tại đặc khu Cồn Cỏ (tỉnh Quảng Trị), chính quyền đặc khu Cồn Cỏ, Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch Quảng Trị phối hợp với Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội thảo “Đặc khu Cồn Cỏ - Cơ hội, tiềm năng phát triển du lịch gắn với bảo tồn biển, sinh kế bền vững, OCOP miền biển”. Hội thảo đặt ra vấn đề mang tính chiến lược: làm thế nào để phát triển du lịch tại Cồn Cỏ theo hướng bền vững, không đánh đổi hệ sinh thái biển đảo quý giá.

Mở lối phát triển - tiềm năng và định hướng

Phát biểu khai mạc, ông Trần Xuân Anh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND đặc khu Cồn Cỏ nhấn mạnh, được mệnh danh là “hòn ngọc giữa Biển Đông”, Cồn Cỏ không chỉ có vẻ đẹp hoang sơ, quyến rũ mà còn giữ vị trí “vọng gác tiền tiêu” nơi cửa ngõ phía Nam vịnh Bắc Bộ. Nằm cách cảng Cửa Việt khoảng 15 hải lý, đặc khu có diện tích tự nhiên 230 ha, trong đó hơn 60% là rừng tự nhiên cùng khu bảo tồn biển rộng khoảng 4.500 ha - nguồn tài nguyên đặc biệt quan trọng cho phát triển kinh tế biển gắn với bảo tồn.

Theo định hướng, Cồn Cỏ xác định du lịch - dịch vụ là ngành kinh tế mũi nhọn, song hành với thủy sản và các ngành hỗ trợ, bảo đảm phát triển kinh tế gắn quốc phòng - an ninh. Từ năm 2017, khi tuyến du lịch ra đảo được phép khai thác, hạ tầng từng bước được đầu tư, chất lượng dịch vụ cải thiện, công tác quản lý nhà nước về du lịch được tăng cường. Địa phương đang đẩy mạnh xúc tiến, kêu gọi đầu tư hạ tầng thiết yếu, đồng thời nghiên cứu hình thành sản phẩm du lịch mới trên nguyên tắc xuyên suốt: phát triển phải gắn với bảo tồn.

Năm 2025, đặc khu Cồn Cỏ đón hơn 9.268 lượt khách du lịch, doanh thu từ dịch vụ, du lịch ước đạt trên 13,9 tỷ đồng. Hiện đặc khu có 14 cơ sở lưu trú (nhà khách, nhà nghỉ, homestay) với khoảng 98 phòng, 282 giường.

Ở góc độ doanh nghiệp lữ hành, ông Phạm Hoàng Phương, Phó Chủ tịch Hội Lữ hành Quảng Trị, Giám đốc Công ty Du lịch Ken Travel cho rằng, sức hút của Cồn Cỏ trước hết đến từ chiều sâu văn hóa - lịch sử. Du khách không chỉ đến để nghỉ dưỡng mà còn thực hiện hành trình “về nguồn” qua hệ thống hầm hào, địa đạo, cột cờ chủ quyền.

Theo ông Phương, Cồn Cỏ có thể được ví như một “bảo tàng tự nhiên” với những đặc trưng hiếm có: Rừng nguyên sinh chiếm hơn 70% diện tích, thảm thực vật ba tầng xanh quanh năm; hệ sinh thái biển đa dạng với các rạn san hô cổ thụ, trong đó có san hô đỏ - loài quý hiếm. Khác với sự sôi động của các đô thị du lịch như Đà Nẵng hay Nha Trang, Cồn Cỏ mang đến không gian tách biệt, yên bình, cùng nhịp sống chậm và sự hiếu khách của cư dân đảo. Tuy nhiên, chính sức hút này đang đặt ra những áp lực không nhỏ. Lượng khách gia tăng kéo theo rác thải nhựa, trong khi nguồn nước ngọt trên đảo còn hạn chế. Đặc biệt, hoạt động lặn ngắm san hô nếu không được kiểm soát chặt chẽ có thể gây tổn hại đến hệ sinh thái biển vốn rất nhạy cảm.

Không chỉ dừng lại ở khai thác du lịch, câu chuyện phát triển sản phẩm địa phương cũng được đặt ra. Theo ông Nguyễn Quốc Tuấn, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kinh tế hợp tác và Quản lý chất lượng tỉnh Quảng Trị, Cồn Cỏ không nên phát triển OCOP theo hướng dàn trải mà cần lựa chọn ít sản phẩm có chất lượng và giá trị cao, có câu chuyện rõ ràng. Các nhóm sản phẩm tiềm năng gồm hải sản chế biến cao cấp; sản phẩm từ rong biển, sinh vật biển và các mô hình nuôi trồng có kiểm soát như hàu răng cưa khổng lồ, cua đá... Quan trọng hơn, OCOP cần gắn với du lịch, trở thành “đại sứ hình ảnh”, góp phần nâng giá trị điểm đến, gia tăng chi tiêu của du khách.

Những định hướng này cho thấy, Cồn Cỏ đang đứng trước cơ hội lớn để định hình một mô hình phát triển du lịch khác biệt - nơi tài nguyên thiên nhiên, giá trị lịch sử và sinh kế cộng đồng được đặt trong mối quan hệ hài hòa.

Thách thức bảo tồn - lời giải cho phát triển bền vững

Bên cạnh những tiềm năng nổi trội, vấn đề bảo tồn hệ sinh thái biển đang trở thành thách thức lớn đối với quá trình phát triển du lịch tại đặc khu Cồn Cỏ.

Tại hội thảo, các tham luận chỉ ra thực trạng đáng lo ngại khi nguồn lợi thủy sản và hệ sinh thái biển có dấu hiệu suy giảm.

Ông Trần Xuân Cảnh, Phó Giám đốc Ban Quản lý Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ cho biết, theo kế hoạch giai đoạn 2026-2030, khu bảo tồn có diện tích khoảng 4.300 ha, trong đó vùng bảo vệ nghiêm ngặt hơn 532 ha. Khu vực này ghi nhận 954 loài sinh vật biển, với nhiều loài quý hiếm cần ưu tiên bảo vệ như, san hô, rùa biển, cá heo, hải sâm, tôm hùm đá... Tuy nhiên, nguồn lợi thủy sản ven bờ đang suy giảm do khai thác bằng chất nổ, xyanua, xung điện; khai thác trái phép trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt; khai thác quá mức bằng ngư cụ không đúng quy định. Bên cạnh đó là tác động của ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu.

Trước thực trạng này, các chuyên gia đề xuất phát triển các mô hình sinh kế bền vững: Du lịch sinh thái cộng đồng; thành lập tổ cộng đồng quản lý tài nguyên; khoanh vùng bảo vệ bãi đẻ, bãi giống thủy sản, kết hợp khai thác hợp lý với bảo tồn đa dạng sinh học.

Ở góc độ quản lý, ông Hồ Văn Hoan, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị cho rằng, Cồn Cỏ không phù hợp với mô hình du lịch đại trà. Theo ông Hoan, nếu chỉ giới hạn trong diện tích đất liền khoảng 2,3 km², đảo rất dễ rơi vào tình trạng quá tải. Vì vậy, cần mở rộng không gian phát triển ra biển, tận dụng khu bảo tồn rộng hơn 4.500 ha như một “không gian du lịch” mới.

Việc dịch chuyển trải nghiệm từ bờ ra biển không chỉ giúp giảm áp lực lên hạ tầng mà còn mở ra các sản phẩm đặc thù như lặn ngắm san hô, khám phá hệ sinh thái biển, du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng gắn với đời sống ngư dân. Đáng chú ý, hướng tiếp cận “bảo tồn sống” cũng được đặt ra, thông qua việc tái hiện các di tích chiến tranh, giúp du khách trải nghiệm lịch sử thay vì chỉ tham quan thụ động. Cùng với đó, việc kết nối tuyến du lịch Cửa Việt - Cửa Tùng - Cồn Cỏ, đồng thời nghiên cứu mở rộng tuyến Nhật Lệ - Cồn Cỏ được kỳ vọng sẽ hình thành chuỗi sản phẩm du lịch biển đảo đặc trưng, gia tăng sức hút cho điểm đến.

Từ các ý kiến tại hội thảo có thể thấy, bài toán phát triển du lịch Cồn Cỏ không chỉ là khai thác tiềm năng mà còn là việc cân bằng giữa phát triển và bảo tồn. Thay vì chạy theo số lượng du khách, đặc khu cần lựa chọn mô hình du lịch sinh thái chất lượng cao, quy mô nhỏ, có kiểm soát - nơi mỗi trải nghiệm đều gắn với trách nhiệm bảo vệ môi trường và gìn giữ hệ sinh thái.

Sự thành công của du lịch Cồn Cỏ vì vậy không nằm ở con số tăng trưởng ngắn hạn mà ở khả năng bảo tồn được tài nguyên, bản sắc và giá trị lịch sử lâu dài - để “hòn ngọc giữa Biển Đông” tiếp tục tỏa sáng trên bản đồ du lịch biển đảo Việt Nam.