EU siết tiêu chuẩn an toàn thực phẩm: Nông sản Việt trước áp lực tuân thủ toàn diện

EU liên tục siết chặt các quy định về dư lượng, an toàn thực phẩm và bao bì theo hướng “xanh hóa” và bền vững, đặt ra yêu cầu tuân thủ ngày càng cao với nông sản nhập khẩu. Trước những thay đổi này, doanh nghiệp Việt buộc phải chủ động thích ứng toàn diện nếu muốn giữ vững và mở rộng thị phần tại thị trường có yêu cầu khắt khe nhưng đầy tiềm năng này.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, châu Âu là khu vực thị trường lớn thứ ba, sau châu Á và châu Mỹ, về nhập khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam. Quý I/2026, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản Việt Nam sang khu vực này dự kiến đạt 2,7 tỷ USD, tăng 4,8% so với cùng kỳ năm 2025.

Là thị trường có tiêu chuẩn rất cao về an toàn thực phẩm, EU liên tục siết chặt và hạ thấp mức dư lượng tối đa cho phép (MRLs) đối với nhiều hoạt chất, đồng thời mở rộng phạm vi kiểm soát đối với nông sản nhập khẩu. Bên cạnh mục tiêu bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và môi trường, các quy định về MRLs ngày càng trở thành hàng rào kỹ thuật với yêu cầu khắt khe, tần suất cập nhật nhanh, nhiều quy định mới được ban hành trong thời gian ngắn, thiếu lộ trình chuyển tiếp phù hợp, gây khó khăn cho các nước xuất khẩu, trong đó có Việt Nam.

Ngày 29/1/2026, EU đã thông báo tới Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) về việc thay đổi cách tiếp cận trong thiết lập MRLs, chuyển từ phương pháp dựa trên “rủi ro” (risk-based) sang “mối nguy” (hazard-based). Theo đó, đối với các hoạt chất có nguy cơ cao như gây ung thư hoặc rối loạn nội tiết, EU áp dụng mức MRL mặc định rất thấp, chỉ 0,01 mg/kg – gần bằng 0 về mặt kỹ thuật.

Tình hình này cho thấy EU không chỉ tăng cường kiểm tra tại cửa khẩu mà còn siết chặt ngay từ “ngưỡng chấp nhận” đối với dư lượng, đặc biệt với các hoạt chất không còn được phép sử dụng. Cách tiếp cận mới dự kiến sẽ tác động trực tiếp đến toàn bộ chuỗi sản xuất, từ canh tác, thu hoạch đến chế biến và xuất khẩu.

Theo ông Ngô Xuân Nam – Phó Giám đốc Văn phòng Thông báo và Điểm hỏi đáp quốc gia về vệ sinh dịch tễ và kiểm dịch động thực vật Việt Nam (Văn phòng SPS Việt Nam), từ đầu năm 2025 đến nay, EU đã ban hành 15 thông báo liên quan đến điều chỉnh MRL, với xu hướng chủ đạo là giảm mạnh, nhiều trường hợp đưa về mức 0,01 mg/kg.

“Chỉ cần vượt ngưỡng rất nhỏ cũng có thể bị từ chối nhập khẩu. Thực tế đã có lô hàng bị trả về khi dư lượng là 0,02 mg/kg, cao hơn không đáng kể so với ngưỡng quy định”, ông Nam cho biết.

Một điểm đáng lưu ý là các quy định của EU không áp dụng chung cho toàn ngành hàng mà được thiết lập chi tiết theo từng sản phẩm cụ thể. Ví dụ, cùng một hoạt chất bảo vệ thực vật nhưng mức dư lượng với rau, trái cây, cà phê hay hồ tiêu có thể khác nhau. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải tra soát kỹ theo từng mặt hàng và từng thị trường, thay vì áp dụng một quy chuẩn chung như trước đây.

Theo ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, xu hướng chung hiện nay là các quốc gia ngày càng siết chặt quy định nhập khẩu nông sản, tương tự như cách Trung Quốc đã tăng cường kiểm soát trong những năm gần đây, buộc doanh nghiệp Việt phải thay đổi cách tiếp cận.

Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật khuyến nghị các địa phương tiếp tục rà soát toàn bộ vùng trồng, cơ sở sản xuất rau quả như thanh long, ớt, sầu riêng, chanh leo… xuất khẩu sang EU; đồng thời tăng cường giám sát việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, đặc biệt là các hoạt chất có nguy cơ vi phạm MRL.

Để thích ứng với quy định mới, ông Nguyễn Quý Dương khuyến nghị doanh nghiệp tăng cường kiểm tra hàng hóa trước khi xuất khẩu, coi đây là bước gần như bắt buộc nhằm giảm nguy cơ bị trả hàng. Các doanh nghiệp cần chủ động lấy mẫu, phân tích theo đúng danh mục hoạt chất mà EU đang kiểm soát.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết sẽ khẩn trương hoàn thiện báo cáo kỹ thuật để đàm phán với EU nhằm giảm tần suất kiểm tra tại cửa khẩu đối với một số mặt hàng; đồng thời chủ động theo dõi, trao đổi về các quy định mới, đặc biệt liên quan đến MRLs. Cùng với đó là tăng cường tập huấn, phổ biến kịp thời cho doanh nghiệp và địa phương; kiểm tra điều kiện sản xuất, thu hái, sơ chế, đóng gói; tổ chức lấy mẫu kiểm nghiệm dư lượng đối với các vùng trồng xuất khẩu sang EU và kiểm soát chặt chẽ truy xuất nguồn gốc.

Về trung và dài hạn, doanh nghiệp và người sản xuất cần nâng cao năng lực tuân thủ; tăng trách nhiệm của địa phương trong bảo đảm an toàn thực phẩm; định hướng sản xuất bền vững, giảm phụ thuộc vào hóa chất và đẩy mạnh kiểm tra, xử lý vi phạm.

Không chỉ là câu chuyện chất lượng, các doanh nghiệp xuất khẩu còn phải đối mặt với một thay đổi mang tính bước ngoặt khi Quy định (EU) 2025/40 về bao bì và rác thải bao bì sẽ bắt đầu áp dụng từ tháng 8/2026.

Theo đó, mọi loại bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm, từ bao bì sơ cấp, thứ cấp đến bao bì vận chuyển, đều phải đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về an toàn và môi trường. Chậm nhất đến ngày 12/8/2028, toàn bộ bao bì phải in nhãn phân loại rác thải theo quy chuẩn thống nhất của EU để hướng dẫn người tiêu dùng phân loại. Đến tháng 1/2030, bao bì phải bổ sung thông tin nhận diện về các chất đáng lo ngại (SoC). Bao bì vì thế không còn là phần “đi kèm” mà đã trở thành một yếu tố cấu thành giá trị và năng lực cạnh tranh của sản phẩm.

Khoảng thời gian từ nay đến tháng 8/2026 buộc doanh nghiệp phải rà soát toàn bộ hệ thống bao bì đang sử dụng, từ vật liệu, thiết kế đến quy trình sản xuất và khả năng đáp ứng các tiêu chí bền vững. Đây không còn là những điều chỉnh mang tính hình thức, mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện chuỗi giá trị.

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) khuyến nghị doanh nghiệp cần chủ động nghiên cứu kỹ Quy định 2025/40 của EU để nắm rõ yêu cầu về thiết kế, tái chế và nhãn mác bao bì; đồng thời theo dõi các hướng dẫn tiếp theo của EU về quy cách dán nhãn phân loại rác thải để có kế hoạch cập nhật phù hợp. Doanh nghiệp cũng cần rà soát toàn bộ hệ thống bao bì tại nhà máy, chuẩn bị đầy đủ hồ sơ chứng minh tuân thủ, đặc biệt là hồ sơ Công bố hợp quy (DoC) trước thời hạn tháng 8/2026.

Trong bối cảnh EU ngày càng siết chặt các quy định về môi trường và phát triển bền vững, quy định mới về bao bì có thể trở thành một rào cản kỹ thuật đáng kể đối với hàng xuất khẩu. Tuy nhiên, nếu chủ động thích ứng sớm, doanh nghiệp hoàn toàn có thể biến “rào cản xanh” thành lợi thế cạnh tranh, duy trì và mở rộng thị phần tại thị trường EU.