Giải thưởng Bùi Xuân Phái 2026: Tái hiện ký ức, đời sống và con người Hà Nội trên sâu khấu

Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội lần thứ 19 năm 2026 do Báo Thể thao và Văn hóa (Thông tấn xã Việt Nam) tổ chức ghi nhận những tác phẩm, việc làm và ý tưởng góp phần xây dựng Hà Nội văn minh, hiện đại, giàu bản sắc. 

Tại hạng mục Tác phẩm, hai đề cử giải năm nay gồm vở cải lương "Người con gái Hà thành" của Nhà hát Cải lương Hà Nội và vở kịch "Quân khu Nam Đồng" của Nhà hát Tuổi trẻ đều khai thác những câu chuyện về con người, đời sống, ký ức Hà Nội bằng ngôn ngữ sân khấu gần gũi, hấp dẫn.

* Khắc họa vẻ đẹp người phụ nữ Hà Nội

Ra mắt công chúng giữa tháng 8/2026 tại rạp Hồng Hà, vở cải lương "Người con gái Hà thành" được dàn dựng từ kịch bản của nhà văn Nguyễn Toàn Thắng, do Nghệ sĩ Nhân dân Triệu Trung Kiên đạo diễn. Vở diễn xoay quanh Uyên Thanh, nữ chiến sĩ tình báo hoạt động giữa cuộc đấu trí căng thẳng của lực lượng cách mạng với bộ máy phản gián của thực dân Pháp.

Theo nhà văn Nguyễn Toàn Thắng, ý tưởng viết một tác phẩm về Hà Nội đã được ông ấp ủ trong thời gian dài. Sinh ra và lớn lên tại Thủ đô, ông muốn tìm một câu chuyện có thể tiếp cận Hà Nội từ góc nhìn về con người, thay vì chỉ tập trung vào cảnh quan, phố xá. Quá trình tìm hiểu tư liệu đã đưa ông đến hình tượng nữ điệp báo hoạt động ngay trong lòng thành phố, từ đó xây dựng câu chuyện cho tác phẩm.

Nhân vật Uyên Thanh do Nghệ sĩ Ưu tú Hồng Nhung thể hiện. Đây là hình tượng có sự đan xen giữa nhiều sắc thái: nhanh nhạy, gan dạ khi đối diện với kẻ thù nhưng dịu dàng, thanh lịch trong đời sống gia đình và tình yêu. Sự khác biệt giữa một nữ chiến sĩ hoạt động trong hoàn cảnh khốc liệt và hình ảnh người phụ nữ Hà Nội đời thường đặt ra thách thức không nhỏ đối với diễn viên.

Nghệ sĩ Ưu tú Hồng Nhung, Phó Giám đốc Nhà hát Cải lương Hà Nội cho biết để xây dựng nhân vật, chị tìm hiểu hình ảnh phụ nữ Hà Nội các thế hệ trước. Theo chị, người con gái Hà Nội xưa thường được nhắc đến với vẻ thanh lịch, duyên dáng, trong khi Uyên Thanh là nhân vật có nội tâm phức tạp, mạnh mẽ, nhiều góc cạnh. Vì vậy, diễn viên phải thể hiện được cốt cách của một người con gái Hà thành ngay cả trong hoàn cảnh khốc liệt.

Không chỉ tái hiện một Hà Nội trong quá khứ, "Người con gái Hà thành" còn cho thấy những tìm tòi của Nhà hát Cải lương Hà Nội trong cách đưa một đề tài lịch sử đến gần hơn với công chúng đương đại. Cách dàn dựng, nhịp điệu sân khấu, hình thức thể hiện,… ê-kíp hướng tới một tác phẩm vừa giữ đặc trưng của cải lương song vẫn hiện đại, gần gũi.

Qua ba đêm diễn, Nhà hát ghi nhận sự quan tâm của đông đảo công chúng, trong đó có nhiều người trẻ. Theo Nghệ sĩ Ưu tú Hồng Nhung, phản hồi này cho thấy những tìm tòi về hình thức thể hiện đã tạo thêm sức sống cho tác phẩm, đồng thời mở ra khả năng đưa cải lương đến gần hơn với công chúng trẻ.

Phó giáo sư, Tiến sĩ, nhà văn Nguyễn Thế Kỷ, Chủ tịch Hội đồng giám khảo Giải thưởng Bùi Xuân Phái – Vì tình yêu Hà Nội đánh giá "Người con gái Hà thành" bảo đảm chất lượng về kịch bản, đạo diễn, diễn xuất, với sự tham gia của nhiều nghệ sĩ có nghề. Điều để lại ấn tượng là câu chuyện về những con người đã dành tuổi trẻ, thậm chí cả cuộc đời cho Hà Nội. Qua câu chuyện thế hệ đi trước, tác phẩm gợi lại những hy sinh trong lịch sử và đặt ra với khán giả trẻ về trách nhiệm tiếp nối, xây dựng Thủ đô giàu đẹp, văn minh.

*Ký ức Hà Nội từ một khu tập thể

Nếu "Người con gái Hà thành" khắc họa vẻ đẹp, bản lĩnh, tình yêu Hà Nội trong những năm tháng chiến tranh thì “Quân khu Nam Đồng” lại tiếp cận thành phố từ đời sống của những gia đình trong khu gia binh thập niên 1970. Vở kịch của Nhà hát Tuổi trẻ được chuyển thể từ tác phẩm văn học cùng tên.

Đạo diễn, Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Sĩ Tiến cho biết ông đọc cuốn "Quân khu Nam Đồng" từ năm 2016, khi tác phẩm mới xuất bản. Điều cuốn hút ông là đời sống Hà Nội hiện lên vừa dữ dội bởi chiến tranh, vừa hồn nhiên, tràn đầy sức sống. Hà Nội ở đây là một khu gia binh, những căn phòng tập thể, sân chơi của lũ trẻ, những người mẹ có chồng nơi chiến trường…

Khi chuyển thể, đạo diễn đặt yêu cầu giữ được sự chân thực của ký ức. Theo ông, đây không phải câu chuyện lịch sử theo nghĩa thông thường mà là câu chuyện về một thế hệ trưởng thành trong những năm tháng đặc biệt của đất nước; những người trẻ tuổi với tình bạn, tình yêu, niềm vui, nỗi buồn và những lựa chọn trong cuộc sống.

Để tìm cách tái hiện không gian Nam Đồng trên sân khấu, đạo diễn cùng nhà văn Phạm Ngọc Tiến (biên kịch) đã đi khảo sát khu tập thể. Do câu chuyện có nhiều chuyển cảnh, ê-kíp lựa chọn giải pháp sân khấu hai tầng do họa sĩ, Nghệ sĩ Nhân dân Đỗ Doãn Bằng thiết kế. Tầng trên là lớp học, tầng dưới có thể xoay chuyển theo từng cảnh. Giải pháp ấy vừa giải quyết được bài toán sân khấu, đồng thời giúp người xem nhìn Nam Đồng theo một cách khác. Đó là không gian ký ức về Hà Nội. Một khoảng sân có thể trở thành sân chơi, nơi tụ tập của lũ trẻ, nơi người lớn trò chuyện, rồi chỉ một thay đổi về ánh sáng, âm thanh đã có thể trở thành một lớp học, một khoảng trời, một nơi hẹn hò...

Theo Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Sĩ Tiến, chiến tranh không xuất hiện trực tiếp trên sân khấu. Nó được thể hiện qua tiếng còi báo động, những người cha vắng nhà, những lá thư, tin tức từ chiến trường... Trong hoàn cảnh đó, trẻ em vẫn đi học, vui chơi, yêu thương và tìm cách khẳng định mình. Đó cũng là một phần đời sống Hà Nội thời chiến.

Chất Hà Nội trong "Quân khu Nam Đồng" nằm ở địa danh, khu tập thể, những sinh hoạt đời thường, ở cách một cộng đồng hình thành và gắn kết. Thập niên 1960 -1970, sự xuất hiện của các khu tập thể tạo nên một diện mạo khác cho Hà Nội, đồng thời hình thành một kiểu sống mới. Những người không quen biết có thể trở thành hàng xóm, trẻ em các gia đình cùng học, cùng chơi, người lớn hỗ trợ nhau, sẵn sàng chia sẻ niềm vui, nỗi buồn. Nam Đồng là một trong những không gian như vậy, tạo nên hình ảnh Hà Nội của những cộng đồng nhỏ trong lòng một thành phố lớn.

Chuyển thể từ văn học sang sân khấu cũng giúp ký ức được tiếp cận bằng một phương thức khác. Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Sĩ Tiến cho rằng, văn chương có thế mạnh riêng, trong khi sân khấu tạo điều kiện để con người xuất hiện trực tiếp trước khán giả. Khi diễn viên đứng trên sân khấu, những ký ức về một thời đã qua có thể được chuyển thành cảm xúc trực tiếp thông qua diễn xuất, âm thanh, ánh sáng…

Việc "Quân khu Nam Đồng" được đề cử tại Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội, theo Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Sĩ Tiến, không chỉ là sự ghi nhận đối với một vở diễn mà còn là sự ghi nhận đối với cách nhìn về Hà Nội. Ông cho rằng thành phố còn nhiều câu chuyện cần được kể. Chuyện đáng kể nhất đôi khi không phải những điều lớn lao, mà nằm trong ký ức của những con người đã từng sống, yêu thương, trưởng thành ở thành phố này.

Và ký ức đô thị có thể trở thành điểm khởi đầu để đặt những câu hỏi về đời sống hiện tại. Một khu tập thể ngày xưa có thể gợi liên tưởng đến những khu chung cư hôm nay. Sân chơi của trẻ em ngày trước có thể dẫn đến câu chuyện về không gian sống của trẻ em thành phố hiện đại. Qua sân khấu cải lương và sân khấu kịch, những câu chuyện của Hà Nội được tiếp cận bằng ngôn ngữ nghệ thuật phù hợp với công chúng hôm nay. Đây cũng là cách để những ký ức về thành phố tiếp tục được lưu giữ, đồng thời tạo ra sự đối thoại giữa các thế hệ./.