Giảm sâu gánh nặng thủ tục trong lĩnh vực xây dựng

Thực hiện chủ trương cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính theo Kết luận số 18-KL/TW ngày 2/4/2026 của Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, Bộ Xây dựng đang triển khai hàng loạt giải pháp nhằm cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục, đồng thời đẩy mạnh phân cấp về địa phương. Mục tiêu đặt ra không chỉ dừng ở việc đạt các chỉ tiêu định lượng, mà còn hướng tới cải thiện thực chất môi trường đầu tư, kinh doanh.

Theo Kết luận số 18-KL/TW, các bộ, cơ quan ngang bộ phải tiếp tục cắt giảm tối thiểu 30% số ngành nghề kinh doanh có điều kiện, đồng thời loại bỏ hoàn toàn các điều kiện kinh doanh không cần thiết. Song song đó, yêu cầu đẩy mạnh phân cấp thủ tục hành chính được nhấn mạnh, với định hướng cấp bộ chỉ giữ lại tối đa 30% tổng số thủ tục thuộc phạm vi quản lý.

Ngoài ra, đến hết năm 2026, thời gian giải quyết thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ của người dân, doanh nghiệp phải giảm ít nhất 50% so với năm 2024. Đây được xem là một trong những mục tiêu mang tính đột phá nhằm tháo gỡ rào cản, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng.

Trên cơ sở định hướng chung, Bộ Xây dựng đã chủ động triển khai rà soát toàn bộ thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh thuộc phạm vi quản lý. Lãnh đạo Bộ nhận định, cải cách thủ tục không phải là nhiệm vụ thực hiện một lần, mà là quá trình liên tục, cần cập nhật theo thực tiễn.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Xuân Sang cho biết, hiện Bộ đang thực hiện 243 thủ tục hành chính trên tổng số 454 thủ tục thuộc lĩnh vực quản lý. Trong năm 2026, dự kiến sẽ bãi bỏ hoặc phân cấp xuống địa phương 70 thủ tục. Song song đó, Bộ đã tiến hành rà soát toàn diện và dự kiến cắt giảm, đơn giản hóa 157 thủ tục hành chính. Việc này được kỳ vọng giúp giảm khoảng 18% chi phí tuân thủ và gần 20% thời gian giải quyết cho người dân, doanh nghiệp.

Trong lĩnh vực điều kiện kinh doanh, Bộ Xây dựng dự kiến cắt giảm 13 trong tổng số 30 ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Số lượng điều kiện kinh doanh cũng sẽ giảm đáng kể, từ 249 điều kiện xuống còn 147 điều kiện. Đây được xem là bước tiến đáng kể trong nỗ lực cải cách, đặc biệt trong bối cảnh lĩnh vực xây dựng vốn có nhiều thủ tục phức tạp, liên quan đến nhiều khâu từ khảo sát, thiết kế đến thi công, nghiệm thu.

Một trong những điểm nhấn trong cải cách của Bộ Xây dựng là việc ứng dụng dữ liệu và chuyển đổi số vào giải quyết thủ tục hành chính. Theo đó, Bộ đã hoàn thành xây dựng 10/10 cơ sở dữ liệu chuyên ngành; trong đó 5 cơ sở dữ liệu đã được đồng bộ với Trung tâm Dữ liệu quốc gia.

Đáng chú ý, 58 thủ tục hành chính đã được tái cấu trúc quy trình, cho phép thay thế một số thành phần hồ sơ bằng dữ liệu có sẵn. Điều này không chỉ giúp giảm giấy tờ mà còn hạn chế việc người dân, doanh nghiệp phải cung cấp lại thông tin đã có. Hiện tỷ lệ số hóa hồ sơ và kết quả giải quyết thủ tục đạt 43,5%, trong khi tỷ lệ cấp bản điện tử đạt tới 99%. Tuy nhiên, tỷ lệ khai thác, sử dụng lại dữ liệu số hóa trong nội bộ mới đạt 16,4%, cho thấy dư địa cải thiện vẫn còn lớn.

Các chuyên gia cho rằng, việc tận dụng hiệu quả dữ liệu sẽ là chìa khóa để giảm thực chất chi phí tuân thủ, thay vì chỉ đơn thuần cắt giảm về mặt số lượng thủ tục. Theo TS. Nguyễn Đình Cung - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM), cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực xây dựng đã có chuyển biến tích cực, song vẫn cần đi sâu vào chất lượng.

Điểm quan trọng không phải là cắt bao nhiêu thủ tục, mà là cắt đúng những thủ tục gây tốn kém nhất cho doanh nghiệp. Nếu chỉ giảm về số lượng nhưng chi phí thực tế không giảm thì hiệu quả sẽ hạn chế - ông Cung nhận xét.

Do đó, cần ưu tiên rà soát các thủ tục liên quan trực tiếp đến hoạt động đầu tư, cấp phép dự án, nghiệm thu công trình – những khâu thường kéo dài và phát sinh chi phí lớn. Đồng thời, việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm phải đi kèm nâng cao năng lực giám sát, tránh rủi ro về chất lượng công trình.

Từ góc độ thực tiễn, lãnh đạo nhiều địa phương cho rằng việc phân cấp thủ tục hành chính trong lĩnh vực xây dựng là cần thiết, giúp rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ và tăng tính chủ động. Đại diện UBND Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, một số thủ tục trong lĩnh vực đường thủy nội địa đã được thí điểm phân cấp và bước đầu mang lại hiệu quả tích cực. Thời gian xử lý hồ sơ được rút ngắn đáng kể, đồng thời giảm áp lực cho cơ quan trung ương. Tuy nhiên, để nhân rộng mô hình này, cần có hướng dẫn rõ ràng và bảo đảm nguồn lực cho địa phương, đặc biệt là về nhân sự và hạ tầng số.

Trong khi đó, lãnh đạo UBND Đà Nẵng cho rằng việc phân cấp cần đi kèm cơ chế kiểm soát minh bạch để tránh phát sinh tiêu cực. Phân cấp là đúng hướng, nhưng phải có hệ thống giám sát hiệu quả để bảo đảm thống nhất quản lý và chất lượng thực thi.

Dưới góc nhìn doanh nghiệp, nhiều ý kiến cho rằng cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực xây dựng là yếu tố then chốt quyết định tiến độ và chi phí dự án. Đại diện Công ty cổ phần Xây dựng Coteccons nhận xét, các thủ tục liên quan đến thẩm định thiết kế, cấp phép xây dựng và nghiệm thu công trình hiện vẫn chiếm nhiều thời gian, đặc biệt với các dự án quy mô lớn. Việc rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí trực tiếp mà còn giảm đáng kể "chi phí cơ hội", do dự án được triển khai sớm hơn.

Dù đạt nhiều kết quả tích cực, Bộ Xây dựng được đánh giá vẫn còn nhiều lĩnh vực có thể tiếp tục phân cấp và đơn giản hóa. Theo các chuyên gia, Bộ Xây dựng cần tiếp tục chú trọng đến chất lượng cải cách. Việc rà soát các thủ tục giữ lại, đặc biệt ở cấp bộ, cần được thực hiện kỹ lưỡng để tránh tình trạng duy trì những thủ tục không còn cần thiết.

Bên cạnh đó, việc tái cấu trúc quy trình, nâng cao hiệu quả khai thác dữ liệu và tăng cường kiểm tra, đánh giá kết quả thực hiện cũng là những yếu tố quan trọng để bảo đảm cải cách đi vào thực chất.

Một yêu cầu quan trọng khác là trong quá trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, không ban hành thêm thủ tục hành chính hay điều kiện kinh doanh mới nếu không thực sự cần thiết. Khâu thẩm định cần được kiểm soát chặt chẽ nhằm ngăn chặn việc “cài cắm” thêm rào cản.

Việc phân cấp cho địa phương cũng cần đi kèm với điều kiện bảo đảm thực thi, tránh tình trạng giao quyền nhưng không đủ nguồn lực, dẫn đến ách tắc hoặc phát sinh thêm thủ tục.

Đáng chú ý, yêu cầu “không quản được thì cấm” hoặc đặt thêm điều kiện không cần thiết được cảnh báo cần tránh triệt để. Thay vào đó, cơ quan quản lý cần chuyển mạnh sang hậu kiểm, tăng cường kiểm tra, giám sát sau khi cấp phép.

Trong bối cảnh Chính phủ đang chỉ đạo quyết liệt cải cách thủ tục hành chính trên diện rộng, đặc biệt ở các bộ, ngành có nhiều điều kiện kinh doanh, việc Bộ Xây dựng chủ động triển khai các giải pháp được đánh giá là phù hợp và kịp thời.