Giảm thất thoát sau thu hoạch để nâng giá trị gạo Việt

Ngày 29/9, tại thành phố Cần Thơ, Phân viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch (SIAEP) phối hợp cùng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (ISPAE) tổ chức hội thảo thúc đẩy giải pháp giảm thất thoát và sử dụng hiệu quả phụ phẩm trong ngành hàng lúa gạo Việt Nam.

Hội thảo có sự tham gia của các nhà khoa học, quản lý, đại diện doanh nghiệp và hợp tác xã nhằm thảo luận thực trạng tổn thất sau thu hoạch, đồng thời đề xuất các giải pháp công nghệ, chính sách hướng tới phát triển chuỗi giá trị lúa gạo bền vững, phát thải thấp.

* Vị thế xuất khẩu và thách thức tổn thất chuỗi giá trị 

Việt Nam hiện giữ vị thế là một trong những quốc gia sản xuất và xuất khẩu lúa gạo hàng đầu thế giới. Theo ông Tô Văn Huấn, chuyên viên Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Việt Nam đứng thứ 6 toàn cầu về diện tích canh tác lúa với khoảng 7,1 triệu ha/năm và đứng thứ 5 về tổng sản lượng.

Việc đẩy mạnh cơ giới hóa kịp thời giúp giảm từ 2,5% đến 5% nguy cơ hao hụt khối lượng lúa so với trường hợp bị thu hoạch chậm từ 1 đến 2 ngày. Ảnh: Thu Hiền - TTXVN

Xét về năng suất trong nhóm 11 quốc gia sản xuất lúa gạo lớn nhất, Việt Nam vươn lên vị trí thứ 2, chỉ xếp sau Trung Quốc. Năng suất lúa toàn quốc đã ghi nhận mức tăng đều đặn từ 53,4 tạ/ha năm 2010 lên khoảng 61,1 tạ/ha vào năm 2025 nhờ chiến lược chuyển đổi cơ cấu sang các giống lúa chất lượng cao.

Đáng chú ý, năm 2024 đánh dấu tốc độ tăng trưởng xuất khẩu kỷ lục đạt khoảng 9 triệu tấn nhờ giá gạo tăng cao và việc nhập khẩu bổ sung hơn 1 triệu tấn lúa từ Campuchia. Sang năm 2025, dù chịu ảnh hưởng của thiên tai làm thiệt hại khoảng 180.000 ha, tổng sản lượng lúa cả nước vẫn duy trì đà tăng thêm khoảng 87.000 tấn.

Trong bức tranh chung đó, Đồng bằng sông Cửu Long giữ vai trò là vùng trọng điểm khi cung cấp tới 90% lượng gạo xuất khẩu của cả nước. Tính đến năm 2025, vùng chiếm 55,7% diện tích, 57,9% sản lượng và đạt năng suất cao hơn 4,1% so với bình quân chung toàn quốc. Bước sang năm 2026, Đồng bằng sông Cửu Long dự kiến tăng thêm 3.000 ha diện tích và 117.000 tấn sản lượng nhờ mở rộng vụ Mùa, phát triển mô hình lúa - tôm tại Cà Mau, Cần Thơ, cùng kế hoạch triển khai khoảng 400.000 ha trong vụ Đông Xuân 2025–2026.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu về sản lượng và giá trị xuất khẩu, ngành lúa gạo Việt Nam nói chung và Đồng bằng sông Cửu Long nói riêng đang phải đối mặt với áp lực tổn thất sau thu hoạch rất lớn.

Theo bà Trần Thị Thanh Nhàn, Ban Thị trường và Ngành hàng (Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường) đề xuất giải pháp giảm thất thoát ngành hàng lúa gạo. Ảnh: Thu Hiền - TTXVN

Theo bà Trần Thị Thanh Nhàn, Ban Thị trường và Ngành hàng (thuộc ISPAE) chỉ ra rằng, thất thoát và lãng phí thực phẩm gây thiệt hại khoảng 8,9 tỷ USD mỗi năm cho Việt Nam. Riêng với ngành lúa gạo, tổng tỷ lệ thất thoát và lãng phí chiếm khoảng 24% toàn chuỗi, tập trung chủ yếu ở các khâu trước bán lẻ. 

Xét riêng công đoạn sau thu hoạch tại Đồng bằng sông Cửu Long, tỷ lệ tổn thất hạt gạo vẫn ở mức cao, chiếm từ 13% đến 15% (tương đương khoảng 6,4 triệu tấn gạo mỗi năm). Kết quả khảo sát giai đoạn 2023 – 2024 của ISPAE tại 3 tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy vụ Hè Thu ghi nhận tỷ lệ thất thoát bình quân toàn chuỗi cao nhất với 17,9%.

Trong số đó, khâu thu hoạch chịu mức tổn thất lớn nhất, xuất phát từ máy móc vận hành chưa phù hợp gây rơi vãi cơ học, thu hoạch sai thời điểm, lúa bị ngập úng hoặc nảy mầm ngay tại ruộng. Nguyên nhân cốt lõi do công nghệ thiết bị chưa đồng bộ, chất lượng máy móc và kỹ năng vận hành của người điều khiển còn hạn chế. 

* "Chìa khóa" bảo toàn giá trị nông sản 

Nhằm khắc phục hiệu quả các "điểm nghẽn" về tổn thất trong sản xuất, bà Trần Thị Thanh Nhàn, đại diện ISPAE cho biết, thực nghiệm từ các mô hình can thiệp triển khai năm 2025 tại ba tỉnh Đồng Tháp, An Giang và Vĩnh Long đã khẳng định hiệu quả kinh tế vượt trội khi áp dụng đồng bộ chuỗi giải pháp kỹ thuật. Trong số đó, giải pháp san phẳng mặt ruộng bằng tia laser mang lại mức gia tăng giá trị cao nhất cho các trang trại, đạt khoảng 4,4 triệu đồng/ha/vụ. 

Sau thu hoạch, việc đẩy nhanh vận chuyển và hoàn thành sấy lúa trong vòng 24 giờ cắt giảm tỷ lệ thất thoát lên đến 2,6%. Ảnh: Thu Hiền - TTXVN

Ở khâu thu hoạch, việc đẩy mạnh cơ giới hóa kịp thời giúp giảm từ 2,5% đến 5% nguy cơ hao hụt khối lượng lúa so với trường hợp bị thu hoạch chậm từ 1 đến 2 ngày. Đối với công đoạn sau thu hoạch, việc đẩy nhanh vận chuyển và hoàn thành sấy lúa trong vòng 24 giờ cắt giảm tỷ lệ thất thoát lên đến 2,6%, đồng thời ứng dụng công nghệ sấy kết hợp hệ thống silo cải tiến giúp bảo toàn lần lượt khoảng 1,5% giá trị lúa gạo. Đáng chú ý, việc áp dụng trọn gói mô hình chuỗi giá trị tích hợp giúp gia tăng hiệu quả, bảo toàn mức giá trị từ 1,96 - 2,67 triệu đồng/ha. 

Một trong những điểm sáng công nghệ được thảo luận tại hội thảo là giải pháp cải tiến máy sấy vỉ ngang, công nghệ sấy phổ biến nhất tại Đồng bằng sông Cửu Long hiện nay. Khảo sát của SIAEP tại 12 cơ sở và hợp tác xã ở Đồng Tháp, An Giang, Cần Thơ cho thấy máy sấy vỉ ngang có công suất 20–50 tấn/mẻ.

Tuy nhiên, công nghệ này tồn tại nhiều hạn chế, thời gian sấy kéo dài từ 18 đến 22 giờ, độ chênh lệch độ ẩm sau sấy cao (3–5%), quạt gió vận hành công suất cố định gây lãng phí điện năng và nhiên liệu, đồng thời việc vận hành phụ thuộc chủ yếu vào kinh nghiệm thủ công. 

Nhằm giải quyết bài toán này, ông Huỳnh Tiến Trung, Phòng Nghiên cứu Máy và thiết bị trước thu hoạch (thuộc SIAEP) đề xuất giải pháp cải tiến tủ điện tích hợp biến tần để điều chỉnh linh hoạt lưu lượng gió mà không cần thay đổi kết cấu cơ khí hiện có. Giải pháp áp dụng quy trình sấy chuẩn (SOP) 5 giai đoạn từ chạy quạt không nhiệt làm mát/đảo ẩm ban đầu, tăng tốc độ quạt và nhiệt độ khi lúa ẩm cao, giảm dần tốc độ quạt và nhiệt độ theo đà giảm độ ẩm hạt, đến chạy quạt ủ làm nguội lúa.

Theo ông Huỳnh Tiến Trung, thử nghiệm thực tế 4 mẻ sấy tại Hợp tác xã Tấn Đạt cho kết quả vượt trội khi giảm thời gian sấy trung bình 15,4% (tương đương 2–4 giờ/mẻ), tiết kiệm 10–14% điện năng tiêu thụ và 13–17% nhiên liệu sấy. Tỷ lệ thu hồi gạo nguyên cũng tăng từ 1 đến 3% và giảm đáng kể độ rạn nứt hạt.

Bên cạnh khâu sấy, công nghệ bảo quản gạo cũng ghi nhận bước tiến quan trọng giúp kéo dài thời gian lưu trữ và giữ nguyên chất lượng thương mại. Hiện trạng bảo quản tại Đồng bằng sông Cửu Long chủ yếu vẫn dựa vào kho truyền thống mái tôn thông thoáng tự nhiên, dẫn đến việc biến động ẩm liên tục làm hạt gạo dễ rạn nứt, xuống màu sau 6–8 tháng và gây oxy hóa chất béo tạo mùi ôi dầu.

Từ nghiên cứu thực tế, bà Trần Thị Kim Oanh, Phòng Nghiên cứu công nghệ và thiết bị sau thu hoạch (thuộc SIAEP) chỉ ra rằng, việc ứng dụng các công nghệ bao bì cải tiến như bao khí quyển điều chỉnh (MAP), bao EVOH, bao hút chân không hoặc bao bì tích hợp gói hút oxy mang lại hiệu quả vượt trội so với bao PP dệt hay OPP truyền thống.

Sau 9 tháng bảo quản, gạo đựng trong bao bì cải tiến vẫn duy trì điểm cảm quan cơm ở mức khá và tốt, giữ vững màu sắc nguyên bản và hương thơm đặc trưng của gạo, trong khi gạo trong bao PP truyền thống bị mọt từ tháng thứ hai và điểm cảm quan sụt giảm.

“Ở điều kiện nhiệt độ thường, bao bì cải tiến giúp kéo dài thời gian bảo quản lên 15–18 tháng và giảm tỷ lệ tổn thất khối lượng từ 1,5% xuống chỉ còn 0,01%. Đặc biệt, khi kết hợp lưu trữ trong kho mát ở nhiệt độ 25°C–27°C, quá trình biến đổi màu sắc chậm lại 1,4 lần và tổn thất chung giảm tới 4,5 lần so với kho thông thường”, bà Kim Oanh đánh giá.

Cùng với công nghệ bảo quản, kiểm soát chất lượng và tuân thủ rào cản kỹ thuật đóng vai trò sống còn khi đưa gạo Việt Nam ra thị trường thế giới. Ông Lê Trung Quân (Công ty Cổ phần Giám định và Khử trùng FCC) lưu ý, đối với gạo thơm, khâu sấy lúa trong vòng 72 giờ sau thu hoạch là yếu tố quyết định để giữ hương vị và tỷ lệ thu hồi gạo nguyên; nếu chậm trễ qua mốc thời gian này do lò sấy quá tải, lúa dễ bị chua và đổi màu.

Giảm tổn thất sau thu hoạch không chỉ là bài toán kỹ thuật đơn thuần mà đã trở thành nhiệm vụ chiến lược nhằm bảo vệ thành quả lao động của người nông dân và tối ưu hóa hiệu quả cho toàn chuỗi giá trị lúa gạo Việt Nam.

Việc kéo giảm tỷ lệ thất thoát từ mức 13%–15% hiện nay xuống dưới 8% theo mục tiêu Đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt trong việc ứng dụng đồng bộ các giải pháp công nghệ.

Bảo toàn trọn vẹn sản lượng và chất lượng hạt gạo sau thu hoạch chính là con đường ngắn nhất, bền vững nhất để gia tăng giá trị thương mại và nâng cao sức cạnh tranh của gạo Việt Nam trên thương trường quốc tế.