Hạ tầng và con người: Nước Anh chưa sẵn sàng

Có những con số thống kê khiến người ta phải dừng lại. Không phải vì chúng gây sốc, mà vì chúng phản chiếu một sự thật mà xã hội đã quen nhìn mà không thấy. Ba trong số 10 người trưởng thành tại Anh hiện đang béo phì. Và giờ đây, ngay cả những chiếc thang máy - thiết bị tưởng chừng "trung lập" nhất trong đời sống đô thị - cũng đang kể câu chuyện đó bằng ngôn ngữ của vật lý: tải trọng vượt giới hạn, cửa không đóng được, thang dừng đột ngột giữa chừng. Đây là câu chuyện về một xã hội đang thay đổi nhanh hơn hạ tầng của nó và những hệ lụy kinh tế, y tế, xã hội theo sau.

Nghiên cứu của Giáo sư Nick Finer tại Đại học London, dựa trên 112 biển ghi giới hạn tải trọng tại các thang máy khắp châu Âu trong hơn 50 năm cho thấy một bức tranh rõ nét: các nhà sản xuất từng cố gắng theo kịp thực tế. Từ năm 1970 đến 2004, giả định cân nặng trung bình của hành khách đã được nâng dần từ 62 kg lên 75 kg. Rồi họ dừng lại, trong khi cơ thể con người tiếp tục thay đổi.

Cân nặng trung bình của người đàn ông Anh hiện là 86 kg, phụ nữ là 73 kg, tức là đã vượt xa ngưỡng thiết kế thang máy từ lâu. Hệ quả không chỉ là bất tiện. Giáo sư Finer cảnh báo rằng khi tính toán sai tải trọng, thang máy chỉ chở được hai hoặc ba người thay vì sáu hay bảy. Và đã có những vụ thang dừng đột ngột vì tổng trọng lượng vượt giới hạn. Đây là hạ tầng của quá khứ đang đối mặt với vóc dáng của hiện tại. Và khoảng cách giữa hai thứ đó đang ngày một rộng hơn.

Nhưng chiếc thang máy chỉ là phần nổi của một vấn đề lớn hơn nhiều. Giáo sư Finer cho rằng xã hội cần "nới rộng nhiều thứ trong cuộc sống" - từ thang máy, ghế ngồi phương tiện giao thông cho đến cửa ra vào bệnh viện. Đây là một khuyến nghị nghe có vẻ thực dụng, nhưng ẩn sau nó là một câu hỏi không dễ trả lời: xã hội nên thích nghi với béo phì, hay nên cố ngăn nó?

Câu trả lời, dĩ nhiên, là cả hai. Nhưng hai mục tiêu đó đôi khi kéo nhau theo những hướng khác nhau. Khi bà Jane DeVille-Almond, Chủ tịch Hội Béo phì Anh nói rằng "xã hội đã trở nên to lớn hơn trong vài thập kỷ qua và chúng ta cần thích nghi", bà nói đúng về mặt thực tế. Không thể để hàng triệu người hôm nay tiếp tục bị loại trừ khỏi không gian công cộng chỉ vì hạ tầng được thiết kế cho vóc người của những năm 1970.

Một số hãng hàng không Mỹ đã yêu cầu hành khách ngoại cỡ đặt hai ghế. Air France chiết khấu ghế thứ hai cho hành khách thừa cân. Những biện pháp này, dù được trình bày dưới góc độ tiện lợi, cũng tiềm ẩn nguy cơ đẩy người béo phì vào thế bị phân biệt đối xử một cách có hệ thống. Ranh giới giữa hòa nhập và buông xuôi, không phải lúc nào cũng rõ ràng. Điều đáng chú ý trong nghiên cứu của Giáo sư Finer không chỉ là những con số kỹ thuật. Ông nhấn mạnh một góc nhìn khác: nguy cơ kỳ thị những người không vừa với thang máy, không ngồi vừa ghế máy bay, hay không qua lọt cửa bệnh viện. "Bạn có thể cảm nhận được ánh mắt người khác", ông nói - một câu ngắn nhưng nói lên rất nhiều.

Nước Anh đang đứng trước một bài toán không có lời giải dễ. Béo phì không phải chỉ là vấn đề cá nhân, mà là sản phẩm của môi trường thực phẩm, áp lực kinh tế, lối sống đô thị và cả yếu tố di truyền. Không thể giải quyết nó chỉ bằng cách mở rộng thang máy, nhưng cũng không thể giải quyết nó bằng cách phớt lờ những người đang sống với nó hôm nay.

Điều xã hội có thể làm ngay và nên làm là thừa nhận khoảng cách đang tồn tại giữa hạ tầng và thực tế: cập nhật tiêu chuẩn thiết kế thang máy, mở rộng cửa bệnh viện; thiết kế lại không gian công cộng với con người của hôm nay, không phải con người của năm 1970.

Còn câu hỏi lớn hơn - làm thế nào để đảo ngược xu hướng này - vẫn đang chờ một câu trả lời từ các nhà hoạch định chính sách. Không phải chiến dịch truyền thông, không phải khẩu hiệu, mà là chính sách thuế thực phẩm, quy hoạch đô thị, giáo dục dinh dưỡng từ học đường - những thứ khó làm, tốn kém và không mang lại phiếu bầu nhanh chóng./.