Hành trình trả lại tên cho liệt sĩ chưa xác định được danh tính: Lời giải từ công nghệ ADN

Đến nay vẫn còn khoảng 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt; khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã được tìm thấy, quy tập nhưng chưa xác định được danh tính.

Hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh-Liệt sĩ (27/7/1947-27/7/2027), Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã được Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ phát động trong thời gian từ ngày 15/3/2026 đến 27/7/2027. Trong Chiến dịch này, công tác giám định ADN và xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ được xem là chìa khóa để từng bước trả lại tên cho các anh hùng liệt sĩ. Giáo sư, Tiến sĩ Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã trao đổi với phóng viên về những thách thức khoa học, giải pháp công nghệ mới và triển vọng của nhiệm vụ đặc biệt ý nghĩa này.

Phóng viên: Thưa Giáo sư, điều gì khiến bài toán giám định ADN hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam trở nên đặc biệt khó so với thông lệ quốc tế? Công nghệ mới đang mở ra triển vọng gì cho công tác xác định danh tính liệt sĩ cũng như Chiến dịch 500 ngày đêm?

Giáo sư, Tiến sĩ Chu Hoàng Hà: Thách thức lớn nhất của giám định ADN hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam đó là tình trạng ADN bị phân hủy rất nặng. Hàng chục năm sau chiến tranh, phần lớn hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính đã nằm trong lòng đất qua nhiều thập kỷ, thậm chí có trường hợp lên đến 70 - 80 năm. Quá trình phân hủy những bộ hài cốt này diễn ra rất nhanh trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm của Việt Nam. Chất lượng ADN trong hài cốt bị suy giảm nghiêm trọng.

Phương pháp giám định ADN được xem là tiêu chuẩn trong lĩnh vực pháp y trên thế giới là sử dụng chỉ thị STR (Short Tandem Repeat) dựa trên việc phân tích các đoạn ADN lặp ngắn nằm rải rác trên hệ gen người. Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi các đoạn ADN có chiều dài từ hàng trăm cặp bazơ. Trong khi đó, khi tách chiết ADN từ các mẫu hài cốt để phục vụ giám định, chúng tôi thường chỉ thu được các đoạn ADN rất ngắn, trung bình khoảng 50 - 70 cặp bazơ, do ADN đã bị đứt gãy mạnh trong quá trình phân hủy. Vì vậy, phương pháp STR hầu như không có khả năng áp dụng đối với các mẫu hài cốt phân hủy nặng như mẫu hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam.

Một hướng tiếp cận khác là phân tích ADN ty thể. Hệ gen ty thể tồn tại với số lượng bản sao lớn trong mỗi tế bào, có cấu trúc mạch vòng và kích thước nhỏ hơn ADN nhân nên bền vững hơn trước quá trình phân hủy. Tuy vậy, phương pháp này cũng có hạn chế đáng kể là hệ gen ty thể được di truyền theo dòng mẹ: Từ mẹ sang con gái, rồi tiếp tục truyền cho các thế hệ sau. Do tính bảo thủ cao, ngay cả sau nhiều thế hệ, trình tự ADN ty thể vẫn có thể gần như không đổi. Điều này dẫn đến tình trạng nhiều cá thể trong cộng đồng dân cư tuy không có quan hệ huyết thống trực tiếp nhưng vẫn có thể mang cùng kiểu gen ty thể do cùng nguồn gốc dòng mẹ trong quá khứ.

Chính vì vậy, kết quả giám định ADN ty thể chỉ đóng vai trò tham chiếu, chứ chưa thể là căn cứ duy nhất để xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Để đưa ra kết luận cuối cùng, kết quả phân tích ADN ty thể thường phải kết hợp với nhiều nguồn thông tin thực chứng khác như hồ sơ liệt sĩ, thời gian và địa điểm hy sinh, đơn vị chiến đấu, quê quán, cũng như lời kể của nhân chứng. Tuy nhiên, sau nhiều thập kỷ, những nguồn thông tin này ngày càng thiếu hụt hoặc không còn đầy đủ. Sự mai một của các nguồn tư liệu sau nhiều thập kỷ khiến việc định danh hài cốt liệt sĩ trở thành một trong những bài toán khoa học khó khăn nhất hiện nay.

Trước những hạn chế của hai phương pháp trên, thời gian qua, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã được Chính phủ giao làm đơn vị đầu mối triển khai dự án ODA “Nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh thông qua hợp tác phát triển, chuyển giao công nghệ và tiếp nhận trang thiết bị, hóa chất, vật tư tiêu hao” do phía Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ.

Trong khuôn khổ dự án, các nhà khoa học của Viện Hàn lâm đã phối hợp cùng các nhà khoa học quốc tế khác nghiên cứu, xây dựng quy trình giám định ADN mới sử dụng các chỉ thị đa hình nucleotide đơn (SNP) trên bộ gen nhân, với số lượng hơn 5.000 chỉ thị, kết hợp cùng kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới. Nhờ ứng dụng công nghệ NGS-SNP, phạm vi đối sánh với thân nhân được mở rộng lên đến đời thứ tư, theo cả dòng cha và dòng mẹ. Đồng thời, phương pháp này vẫn có thể phân tích hiệu quả các mẫu ADN đã bị đứt gãy nghiêm trọng. Do chỉ thị SNP chỉ yêu cầu xác định sự khác biệt tại một nucleotide, công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới có thể đọc được các đoạn ADN rất ngắn, phù hợp với đặc điểm ADN của hài cốt liệt sĩ Việt Nam sau nhiều thập kỷ bị phân hủy.

Đây thực sự là một bước tiến mang tính đột phá, mở ra lời giải khả thi cho bài toán vốn tồn đọng nhiều năm qua trong công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam.

Phóng viên: Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, việc xây dựng cơ sở dữ liệu ADN của liệt sĩ và thân nhân có ý nghĩa như thế nào đối với công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, thưa Giáo sư?

Giáo sư, Tiến sĩ Chu Hoàng Hà: Đối với Chiến dịch 500 ngày đêm, mục tiêu đầu tiên là chúng ta phải thu được mẫu sinh phẩm của các mộ liệt sĩ còn chưa định danh được tên ở toàn bộ các nghĩa trang trong cả nước, sau đó lưu trữ theo các quy trình cẩn trọng và sẽ tiến hành công tác giám định dần.

Mục tiêu thứ hai là chúng ta phải thu được cơ bản toàn bộ các mẫu của  thân nhân liệt sĩ. Việc thu thập và xây dựng cơ sở dữ liệu ADN của thân nhân liệt sĩ hiện nay đang được giao cho Bộ Công an, trực tiếp là Cục Cảnh sát quản lý hành chính về Trật tự xã hội (C06).

Thông qua chương trình thu thập cơ sở dữ liệu dân cư, trong đó có mục khai thân nhân, gia đình liệt sĩ, có liệt sĩ chưa tìm được mộ hoặc chưa định danh được, tất cả những cá nhân, gia đình liên quan sẽ được thu mẫu để xây dựng cơ sở dữ liệu ADN của thân nhân.

Khi các mẫu sinh phẩm của liệt sĩ thu được dữ liệu DNA, chúng ta sẽ so với cơ sở dữ liệu về thân nhân. Qua đó, có thể thu được những trường hợp khớp nối. Tôi cho rằng, điều quan trọng hiện nay là phải có dữ liệu của thân nhân để khi có dữ liệu từ mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ, chúng ta sẽ phân tích, đối sánh với dữ liệu thân nhân và định danh được từng mẫu hài cốt liệt sĩ.

Với Chiến dịch 500 ngày đêm, dự kiến khi kết thúc, cơ sở dữ liệu về thân nhân liệt sĩ sẽ được hoàn thiện. Các mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ sẽ được thu thập và dự kiến sẽ được lưu giữ tại một tàng thư thuộc Bộ Quốc phòng rồi chuyển cho các phòng giám định, cơ sở giám định thực hiện dần theo kế hoạch.

Về chuẩn hóa và tích hợp dữ liệu, hiện có rất nhiều dữ liệu liên quan đến quân nhân do Bộ Quốc phòng quản lý. Dữ liệu về thân nhân của liệt sĩ, thông tin các gia đình cung cấp đang được Bộ Công an thu thập.

Bộ Nội vụ cũng có những thông tin liên đến các nghĩa trang liệt sĩ. Ngoài ra, chúng ta có thể có thêm thông tin từ các cựu chiến binh, các đồng đội của liệt sĩ, nhân chứng và người dân và chính quyền các địa phương.

Các dữ liệu của mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ sẽ được thực hiện ở các đơn vị giám định được giao nhiệm vụ gồm: Viện Pháp y Quân đội (Bộ Quốc phòng); Viện Khoa học hình sự (Bộ Công an); Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam); Viện Pháp y quốc gia (Bộ Y tế). Các dữ liệu sau khi giám định xong sẽ được các đơn vị cung cấp cho Bộ Nội vụ để khớp nối với mẫu hài cốt liệt sĩ và định tên cho liệt sĩ đó.

Phóng viên: Xin Giáo sư cho biết những thuận lợi, thách thức nổi bật trong triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm hiện nay; đồng thời, vai trò của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trong Chiến dịch này được thể hiện như thế nào?

Giáo sư, Tiến sĩ Chu Hoàng Hà: Đảng, Nhà nước, Chính phủ đã và đang rất quyết liệt trong thực hiện nhiệm vụ ý nghĩa này. Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515) do Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà làm Trưởng ban. Cùng với đó là sự tham gia đầy đủ của các lực lượng Quân đội, Công an, Bộ Nội vụ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Bộ Y tế cùng các cơ quan báo chí, truyền thông… cho thấy tính toàn diện của thành phần tham gia.

Nhờ đó, Chiến dịch 500 ngày đêm được thực hiện với sự phối hợp rất chặt chẽ. Tuy nhiên, khi triển khai trên quy mô lớn vẫn còn những khó khăn nhất định.

Thứ nhất, các nghĩa trang phân bố ở nhiều địa phương nên việc quy tập, thu mẫu phải tiến hành khẩn trương. Thứ hai, tại khu vực phía Nam hiện đang vào mùa mưa, ảnh hưởng không nhỏ đến công tác lấy mẫu. Thứ ba, việc vận chuyển các mẫu sinh phẩm từ nghĩa trang về Bộ Quốc phòng, chuyển ra Hà Nội và tới các cơ sở giám định cũng đặt ra không ít thách thức.

Dù vậy, tôi đánh giá công tác phối hợp giữa các đơn vị được đánh giá là khá hiệu quả. Bộ Công an có khả năng hoàn thành vượt kế hoạch, cơ bản thu thập xong mẫu sinh phẩm thân nhân trong năm 2026 và đồng thời hoàn thiện phần lớn cơ sở dữ liệu ADN của thân nhân. Tất nhiên, hiện nay việc phân tích chủ yếu vẫn dựa trên các chỉ thị theo phương pháp truyền thống, chủ yếu là ADN ty thể của mẫu thân nhân. Trong khi đó, như đã trao đổi, Viện Hàn lâm đang thử nghiệm một quy trình công nghệ mới mà theo tôi rất phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam.

Tuy nhiên, do đây là công nghệ mới nên việc triển khai cũng có những thách thức nhất định; cần có quá trình chuyển giao, đào tạo kỹ thuật cho các đơn vị giám định ngoài Viện Hàn lâm; đồng thời, bản thân Viện Hàn lâm cũng phải tiếp tục nâng cấp hệ thống trang thiết bị. Với năng lực thiết bị hiện có trong khuôn khổ dự án, mỗi năm mới chỉ có thể giám định khoảng 1.000–2.000 mẫu hài cốt liệt sĩ. Nếu mục tiêu đến năm 2030 là giám định từ 200.000 đến 300.000 mẫu, thì đây sẽ là một khối lượng công việc hết sức lớn.

Theo ước tính của tôi, cần có khoảng 5 cơ sở giám định, mỗi cơ sở đạt năng lực tối thiểu 10.000 mẫu mỗi năm mới có thể hoàn thành kế hoạch yêu cầu.

Hiện nay, trong Ban Chỉ đạo 515, Viện Hàn lâm được giao là đầu mối về việc nghiên cứu và phát triển công nghệ, xây dựng các quy trình công nghệ mới để áp dụng, nâng cao hiệu quả trong công tác định danh hài cốt liệt sĩ.

Viện Hàn lâm cũng là đơn vị trực tiếp tham gia vào công tác giám định đó, cùng với một số phòng thí nghiệm, phòng giám định như pháp y quân đội, pháp y quốc gia. Đó là Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học - đơn vị tham gia trực tiếp vào việc giám định.

Với tinh thần khoa học và công nghệ phải phục vụ cuộc sống, việc Viện Hàn lâm được giao phát triển các công nghệ phù hợp với điều kiện Việt Nam để phục vụ Chiến dịch 500 ngày đêm là một vinh dự, đồng thời cũng là trách nhiệm lớn lao đối với đơn vị. Đó cũng là cách những người làm khoa học bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đối với các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc và sự phát triển của đất nước hôm nay.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn Giáo sư!