Lấy phù sa nuôi cá đồng: Lối đi thuận thiên của nông dân miền Tây

Ngày 10/6, Liên minh bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) phối hợp với Trung tâm khuyến nông và dịch vụ nông nghiệp tỉnh An Giang tổ chức chuyến học tập cho 40 nông dân của An Giang, chia sẻ kinh nghiệm thực tế các mô hình kinh tế nông nghiệp bền vững tại xã Phú Thọ, tỉnh Đồng Tháp.

Với đặc thù sản xuất lúa 2 vụ/năm, một vụ nghỉ đất và chuyển sang làm việc mùa vụ trong mùa nước nổi, người dân khu vực Đồng Tháp Mười đã linh hoạt dùng sự nhàn rỗi này nâng cao thu nhập trong mùa nước nổi. Hệ sinh thái nhờ thế cũng được bảo vệ, nhất là hệ sinh thái khu vực vùng đệm quanh Vườn Quốc gia Tràm Chim.

Theo bà Nguyễn Thuỳ Anh, Cán bộ cấp cao về truyền thông và tiếp cận cộng đồng IUCN Việt Nam, mục đích của chuyến học tập là trao đổi kinh nghiệm mô hình nuôi cá trên ruộng mùa lũ, kết hợp trồng sen góp phần thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển sinh kế bền vững của người dân Đồng Tháp và Tây Ninh, lan tỏa đến nông dân khu vực vùng nước nổi của tỉnh An Giang. Sự kiện được tổ chức tại xã An Hòa, Phú Thọ cho khoảng 40 nông dân tiêu biểu đến từ tỉnh An Giang, các cán bộ kỹ thuật và chính quyền địa phương, cùng các nhà khoa học và báo đài quan tâm.

Cũng theo bà Nguyễn Thuỳ Anh, tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long, sản xuất nông nghiệp đang chịu nhiều tác động từ biến đổi khí hậu, suy giảm chất lượng nước, chi phí đầu vào tăng cao và biến động thị trường. Do đó, các mô hình canh tác tích hợp theo hướng sinh thái, đa giá trị và thích ứng với điều kiện tự nhiên ngày càng được quan tâm. Tổ chức quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF Việt Nam) cũng đang triển khai hai mô hình thuộc vùng đệm Vườn Quốc gia Tràm Chim bao gồm nuôi cá tự nhiên mùa lũ tại xã An Hòa và mô hình nuôi cá đồng lũ kết hợp thả cá giống-du lịch sinh thái tại xã Phú Thọ, do Hợp tác xã Quyết Tiến thực hiện. Hai mô hình được thực hiện trên diện tích 228 ha với sự tham gia của khoảng 166 hộ gia đình.

Kết quả ban đầu của các mô hình nói trên cho thấy đây là một hướng đi giúp giảm chi phí sản xuất, tăng thu nhập trên cùng đơn vị diện tích và hạn chế sử dụng hóa chất nông nghiệp. Nhận thấy đây là những kinh nghiệm quý báu, Trung tâm Khuyến nông và Dịch vụ nông nghiệp tỉnh An Giang và IUCN tổ chức chương trình tham quan học tập nói trên để người nông dân tại An Giang tìm hiểu thêm về thực tiễn kỹ thuật, tổ chức sản xuất và liên kết thị trường,…

Ông Nguyễn Minh Tuấn, Giám đốc Hợp tác xã Sản xuất nông nghiệp sinh Thái Quyết Tiến cho biết, xuất phát từ tinh thần tự giác tìm sinh kế của 7 - 8 nông dân vừa sản xuất lúa, vừa nuôi trữ cá, đã hình thành nên hợp tác xã, cùng nhau nuôi trữ cá trong mùa nước nổi, tạo thêm nguồn thu nhập nhàn rỗi. Với đặc thù sản xuất 2 vụ lúa, đất bỏ trống vào mùa lũ vì xả nước vào để lấy phù sa. Vì vậy, tận dụng thời gian nhàn rỗi trong mùa lũ, một số nông dân góp tiền, góp công cùng nhau bao lưới để nuôi trữ cá đồng và thu hoạch khi nước lũ rút.

Mô hình này giúp bà con có sinh kế mùa lũ, có thêm một khoản thu nhập. Thời gian nuôi trữ cá đồng khoảng 4 tháng, trong thời gian này, các loại cá vào đồng ruộng, sinh sản và ăn nguồn thức ăn tự nhiên trên cánh đồng nước nổi, cho thu nhập hơn 3 triệu đồng/ha, giúp nông dân xoay sở kinh phí, sinh sống trong thời gian nhàn rỗi.

Cách sản xuất này vừa thuận thiên, vừa an toàn và bảo vệ hệ sinh thái nên Tổ chức quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF) Việt Nam hỗ trợ kinh phí, nguồn vốn thực hiện thả cá nuôi tích trữ trong mùa nước nổi từ năm 2023 - 2027. Dù sau này không còn kinh phí hỗ trợ nguồn giống, các thành viên trong hợp tác xã vẫn sẽ tiếp tục phát triển kinh tế thuận thiên này.

Với đặc thù sản xuất lúa chỉ đảm bảo nguồn lương thực cho người dân, nên việc tìm hướng đi vừa đảm bảo sản xuất lúa, vừa nâng cao hiệu quả kinh tế cũng được nhiều nông dân trong chuyến học tập kinh nghiệm quan tâm.

Ông Trương Hữu Tâm, Trung tâm Dịch vụ tổng hợp (xã Phú Hữu) chia sẻ, người dân rất cần một loại hình sản xuất có thể đảm bảo nguồn thu nhập ổn định, kể cả thời gian nhàn rỗi. Vì vậy, 40 nông dân kỳ vọng những bài học mới và hiệu quả để thực hiện gia tăng sản xuất, đảm bảo sinh kế sắp tới.

Nắm bắt điều này, TS. Dương Văn Ni, chuyên gia đa dạng sinh học và đất ngập nước tại Đồng bằng sông Cửu Long, Chủ tịch Hội đồng kiêm Giám đốc Mekong Conservancy Foundation (MCF) chia sẻ những kinh nghiệm bản địa, người dân chỉ tham gia sản xuất lúa sẽ chỉ đủ ăn, nếu không nói đến những năm mất mùa, rớt giá. Muốn làm giàu, mỗi nông dân phải sản xuất 30 ha lúa/vụ để bù cho những mùa mất trắng do thời tiết. Đây là diện tích phi thực tế đối với tất cả nông dân Đồng bằng sông Cửu Long.

Chính vì vậy, thay vì sản xuất nhiều vụ, sản xuất diện tích lớn mà cho lúa chất lượng thấp, nông dân có thể chuyển đổi một vụ phụ sang trồng cây khác như ngô, sắn…Cây ngô dùng cho chế biến thức ăn nuôi gia súc như bò, dê, trồng thời gian ngắn, thu hoạch ủ chua, nuôi bò, dê trong mùa nước nổi giúp giải quyết việc làm trong thời gian nhàn rỗi cho đàn ông cũng như phụ nữ trong mùa nước nổi.

Thêm vào đó, hiện nay các sản phẩm thân thiện môi trường được bắt buộc đưa vào sử dụng thay thế túi nilon. Vì vậy, trồng các nguyên liệu như lục bình, lát,… để đến mùa nước nổi có thể giải quyết rất nhiều việc làm cho phụ nữ từ người trẻ đến người lớn tuổi. Đây là nơi cung cấp các loại túi thân thiện môi trường mà các hệ thống siêu thị trong nước lẫn siêu thị hợp tác đang cần.

TS. Lê Phát Quới, nguyên giảng viên Khoa Môi trường, Đại học Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, việc phát triển một vụ lúa xen 1 vụ cá cùng với chuyển đổi sản xuất vừa mang lại hiệu quả kinh tế cao cho nông dân trên vùng đất ngập nước, vừa hướng đến bảo vệ đa dạng sinh học. Ngay trong sự chuyển đổi đã có sự hỗ trợ phát triển đa dạng loài trên một hệ sinh thái, nhất là hệ sinh thái như Vườn Quốc gia Tràm Chim, hay Láng Sen.

Chuyển đổi sản xuất là giải pháp hiện thời giúp nông dân nghỉ đất, tăng lượng phù sa và chất dinh dưỡng trong đất, phục vụ cho sản xuất vụ sau, cũng là cách giúp giảm lượng phân bón sử dụng trên đồng ruộng, giảm phát thải ra môi trường, giảm chai đất.

Để thực hiện được điều này, cần sự chung tay của chính quyền địa phương và sự đồng thuận của người dân để có một kế hoạch sản xuất vừa phù hợp, vừa đảm bảo thu nhập cho người dân ở những khu vực này. Chính vì vậy, việc nâng cao năng lực tạo sinh kế trong những thời điểm nhàn rỗi là giải pháp khoa học theo hướng thuận thiên, lợi địa và hợp lòng người hiện nay.

Theo ông Trương Hữu Tâm, Trung tâm dịch vụ tổng hợp, xã Phú Hữu, An Giang, đây là chuyến trải nghiệm thực tế giúp nông dân hiểu thêm về các mô hình nuôi cá trên ruộng sen đang vận hành hiệu quả tại Đồng Tháp và Tây Ninh bao gồm cá đồng lũ tự nhiên, cá đồng lũ kết hợp bổ sung cá giống, và sen cá kết hợp mùa lũ. Đây cũng là cơ hội học hỏi kiến thức từ các nhà khoa học hàng đầu vùng Đồng bằng sông Cửu Long; tăng cường trao đổi kinh nghiệm thực tế giữa nông dân, hợp tác xã và cán bộ kỹ thuật; hỗ trợ nông dân đánh giá khả năng áp dụng mô hình tại địa phương; và thúc đẩy kết nối mạng lưới học tập và hợp tác giữa các tỉnh nhằm nhân rộng những mô hình hiệu quả.

Trên thực tế, cơ hội tham gia các hoạt động tham quan học tập, chia sẻ thực hành tốt giữa những người nông dân tại một số tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long còn bị hạn chế. Do đó, sự kiện nói trên được tổ chức với mong muốn giúp người nông dân được tiếp cận thực tế với các mô hình nông nghiệp bền vững; nâng cao hiểu biết về kỹ thuật và hiệu quả kinh tế của các mô hình này. Từ đó, tạo động lực cho người nông dân áp dụng và nhân rộng các mô hình sản xuất sinh thái tại An Giang và hình thành mạng lưới trao đổi giữa nông dân và các địa phương.