Nâng tầm giá trị sản phẩm OCOP

Trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế và chuyển đổi mô hình tăng trưởng nông thôn, sở hữu trí tuệ đã trở thành tài sản vô hình then chốt, quyết định sức cạnh tranh bền vững của các sản phẩm thuộc Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP).

Tuy nhiên, thực tiễn tại nhiều địa phương; trong đó có thành phố Cần Thơ – trung tâm kinh tế vùng Đồng bằng sông Cửu Long, đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy “đăng ký bảo hộ” sang “quản trị, khai thác và phát triển tài sản trí tuệ”.

* Nhận diện những “nút thắt” sau tấm bằng bảo hộ 

Chương trình OCOP đã và đang tạo nên làn sóng phát triển kinh tế mạnh mẽ trên phạm vi toàn quốc. Đến hết tháng 6/2026, cả nước đã ghi nhận 21.028 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên với hơn 10.600 chủ thể tham gia. Riêng tại thành phố Cần Thơ, tính đến tháng 7/2026, toàn thành phố có 903 sản phẩm OCOP của 454 chủ thể, gồm 4 sản phẩm 5 sao, 242 sản phẩm 4 sao và 657 sản phẩm 3 sao. 

Các chuyên gia nhận định cần chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy “đăng ký bảo hộ” sang “quản trị, khai thác và phát triển tài sản trí tuệ” sản phẩm OCOP của Cần Thơ. Ảnh: Thu Hiền - TTXVN

Song song với đà tăng trưởng về số lượng, việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ cũng đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Tính đến nay, Cần Thơ đã xây dựng và bảo hộ 3 chỉ dẫn địa lý, 8 nhãn hiệu chứng nhận và 41 nhãn hiệu tập thể cho các sản phẩm đặc thù như vú sữa Thới An Đông, bánh tét lá cẩm, dâu Hạ Châu Phong Điền, xoài cát Tây Đô, mãng cầu Thới Hưng, sầu riêng Tân Thới... 

Nhờ chủ động xác lập quyền từ sớm, nhiều mô hình kinh tế đã khẳng định được vị thế vượt trội trên thị trường. Điển hình như Hợp tác xã Kỳ Như, đơn vị chuyên sản xuất các sản phẩm từ cá thát lát tại Cần Thơ là một minh chứng tiêu biểu.

Bắt đầu khởi nghiệp từ năm 2015, đến nay hợp tác xã đã phát triển 15 dòng sản phẩm; trong đó có 10 sản phẩm OCOP 4 sao và 1 sản phẩm OCOP 5 sao, cung ứng ra thị trường 400 - 500 tấn thành phẩm mỗi năm. 

Chia sẻ về hành trình này, chị Nguyễn Kim Thùy, Giám đốc Hợp tác xã Kỳ Như cho biết, ngay từ năm 2017 đã chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu và logo. Việc bảo hộ thương hiệu từ sớm giúp hợp tác xã bảo vệ uy tín, tránh nguy cơ bị chiếm đoạt hay tốn kém chi phí tranh chấp khi mở rộng quy mô. Đây cũng là tiêu chí bắt buộc để nâng hạng OCOP 4 - 5 sao.

“Nhờ thương hiệu uy tín, các hệ thống siêu thị lớn đã chủ động tìm đến hợp tác, sản xuất của chúng tôi cũng đã xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ từ năm 2022 và Hàn Quốc từ năm 2024”, chị Thùy chia sẻ. 

Tuy nhiên, câu chuyện thành công của Hợp tác xã Kỳ Như vẫn là điểm sáng tương đối hiếm hoi. Đặt trong bức tranh tổng thể, quy mô các nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận hay chỉ dẫn địa lý còn rất khiêm tốn so với hàng trăm sản phẩm OCOP hiện có trên địa bàn thành phố. Đến nay, toàn thành phố Cần Thơ mới chỉ có 27 sản phẩm OCOP của các hợp tác xã và làng nghề được đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. 

Ông Huỳnh Thành Hữu, Chánh Văn phòng Điều phối các Chương trình mục tiêu quốc gia thành phố Cần Thơ, cho biết hiện nay nhận thức của các chủ thể, hợp tác xã về vấn đề bảo hộ trí tuệ sản phẩm còn hạn chế. Ảnh: Thu Hiền - TTXVN

Ông Huỳnh Thành Hữu, Chánh Văn phòng Điều phối các Chương trình mục tiêu quốc gia thành phố Cần Thơ chỉ rõ 4 hạn chế lớn gồm nhận thức của các chủ thể ở cơ sở còn yếu; năng lực quản trị của hợp tác xã hạn chế, quy mô nhỏ lẻ khó duy trì chuỗi cung ứng ổn định khi có đơn hàng lớn; phát triển OCOP vẫn nặng về chỉ tiêu số lượng; hoạt động thương mại hóa và nguồn lực hỗ trợ còn rải rác, chưa tạo được đòn bẩy đột phá. 

Mặc dù, số lượng sản phẩm OCOP gia tăng nhanh chóng, việc quản lý và khai thác tài sản trí tuệ cộng đồng vẫn đối mặt với nhiều bất cập hệ thống. Ông Phạm Trường Giang, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Cần Thơ nhận định, nhiều chủ thể sản xuất chưa thực sự quan tâm đến việc đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Việc khai thác, quản lý và phát triển các nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý còn hạn chế; hoạt động quảng bá, truy xuất nguồn gốc và thương mại hóa tài sản trí tuệ chưa tương xứng với tiềm năng. 

Thực tế cho thấy, nhiều nhãn hiệu tập thể sau khi được cấp bằng chứng nhận rơi vào tình trạng thiếu quy chế kiểm soát chất lượng thực chất. Tình trạng bất cân xứng thông tin dẫn đến nguy cơ sản phẩm kém chất lượng làm suy giảm uy tín của cả thương hiệu cộng đồng. Bên cạnh đó, gánh nặng về chi phí và thủ tục hành chính kéo dài cũng cản trở doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. 

Chị Trương Thị Bạch Thủy, Giám đốc Hợp tác xã Mây tre đan Thủy Tuyết chia sẻ, đặc thù sản phẩm thủ công mỹ nghệ đòi hỏi phải liên tục sáng tạo mẫu mã. Dù sản phẩm của Hợp tác xã đã xuất khẩu sang 5 quốc gia, nhưng hợp tác xã đang gặp nhiều khó khăn do tình trạng bị đối thủ thường xuyên sao chép thiết kế ngay khi vừa ra mắt.

Trong khi đó, quy trình cấp chứng nhận bảo hộ kéo dài tới 2 tháng, một khoảng thời gian quá lâu so với tốc độ biến động của thị trường, khiến cơ sở ngần ngại thương mại hóa mẫu mới. " Chúng tôi rất mong các cơ quan chức năng đơn giản hóa và rút ngắn thủ tục hành chính để doanh nghiệp yên tâm đầu tư sáng tạo", chị Trương Thị Bạch Thủy nói. 

*Chuyển tư duy từ “xác lập quyền” sang “quản trị tài sản trí tuệ” 

Nhìn nhận rõ những điểm nghẽn cốt lõi, thành phố Cần Thơ định hướng chiến lược phát triển OCOP theo Quyết định 1486/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, không chạy theo thành tích hay số lượng, mà tập trung toàn lực vào việc chuẩn hóa, nâng cao chất lượng và tính bền vững của các sản phẩm hiện có. 

Thành phố Cần Thơ xác định không chạy theo thành tích hay số lượng mà tập trung toàn lực vào việc chuẩn hóa, nâng cao chất lượng và tính bền vững của các sản phẩm OCOP hiện có. Ảnh: Thu Hiền - TTXVN

Công tác phát triển tài sản trí tuệ đang được cụ thể hóa bằng những hành động thực tiễn. Thành phố Cần Thơ đang tích cực triển khai xây dựng nhãn hiệu chứng nhận “OCOP Cần Thơ” làm công cụ nhận diện chung, đồng thời lồng ghép hệ thống quản lý chất lượng, mã số vùng trồng, tem xác thực và truy xuất nguồn gốc số. Đây là bước đi quan trọng nhằm thiết lập cơ chế quản trị thống nhất, nâng cao uy tín và sức cạnh tranh cho nông sản địa phương. 

Nhấn mạnh về tầm quan trọng của việc thay đổi tư duy, bà Vũ Thị Thanh Như, Công ty Cổ phần Sở hữu công nghiệp Investip phân tích, cần chuyển mạnh từ tư duy ‘đăng ký để được bảo hộ’ sang ‘quản trị để tạo giá trị’, đồng thời chuyển phương thức hỗ trợ của Nhà nước từ hỗ trợ khâu xác lập quyền sang hỗ trợ theo toàn bộ vòng đời của tài sản trí tuệ.

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở việc cấp văn bằng, mà ở năng lực quản trị và khai thác giá trị nhãn hiệu sau bảo hộ. Vì vậy, giải pháp trong giai đoạn tới cần chuyển từ tư duy “hỗ trợ đăng ký nhãn hiệu” sang tư duy “Xác lập quyền, quản trị, kiểm soát chất lượng, số hóa, xây dựng thương hiệu, thương mại hóa, bảo vệ quyền, phát triển bền vững”. 

Đối với thành phố Cần Thơ, trong bối cảnh số lượng và chủng loại sản phẩm OCOP ngày càng mở rộng, theo bà Vũ Thị Thanh Như, yêu cầu đặt ra không chỉ là tiếp tục gia tăng số lượng sản phẩm được công nhận hay số lượng nhãn hiệu được xác lập, mà quan trọng hơn là nâng cao tỷ lệ nhãn hiệu được sử dụng thực chất, có khả năng tạo giá trị và duy trì hoạt động bền vững sau bảo hộ.

Cần ưu tiên lựa chọn những sản phẩm có lợi thế về vùng nguyên liệu, chất lượng, danh tiếng, giá trị văn hóa và tiềm năng thị trường để tập trung nguồn lực phát triển thành những thương hiệu có sức cạnh tranh. 

Ở góc độ nhà khoa học, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Nghi, Giảng viên Trường Kinh Tế (Đại học Cần Thơ) cho rằng, chứng nhận OCOP chỉ là sự công nhận tạm thời từ chương trình hỗ trợ chứ không phải là "tài sản để đời".

Để tự tạo dựng tài sản riêng vững chắc, các chủ thể OCOP cần tập trung vào năm trụ cột cốt lõi, liên tục nâng cao chất lượng sản phẩm; tiêu chuẩn hóa theo các chuẩn mực trong nước và quốc tế (như: GlobalGAP và các tiêu chuẩn xanh); định hình bản sắc đặc trưng của địa phương; không ngừng quảng bá thương hiệu và đặc biệt là chủ động đăng ký, kiểm soát quyền sở hữu trí tuệ từ sớm tại cả thị trường nội địa lẫn quốc tế. 

Để quyền sở hữu trí tuệ thực sự trở thành "đòn bẩy" cho OCOP, ông Đoàn Văn Hóa, Giám đốc Công ty TNHH Sumofood đề xuất, Nhà nước cần chuyển từ hỗ trợ xác lập quyền sang đào tạo chuyên sâu về quản trị tài sản trí tuệ cho lãnh đạo hợp tác xã, doanh nghiệp; xây dựng quy chuẩn chất lượng và hệ thống truy xuất nguồn gốc nghiêm ngặt, kiên quyết thu hồi quyền sử dụng đối với cơ sở vi phạm;… 

Sở hữu trí tuệ không đơn thuần là tấm lá chắn pháp lý hình thức, mà là công cụ quản trị kinh tế đắc lực. Việc chuyển đổi từ tư duy “xác lập quyền” sang “quản trị tài sản trí tuệ” theo suốt vòng đời sản phẩm sẽ là chìa khóa mở ra không gian phát triển mới, đưa các sản phẩm OCOP và đặc sản truyền thống của Cần Thơ bứt phá bền vững trên thị trường trong nước và quốc tế.