Ngăn nạn "câu view" nhẫn tâm bằng những thông tin riêng tư, thiếu nhân văn trên mạng xã hội

Văn hóa của dân tộc Việt Nam đề cao sự đồng cảm: "Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ" hay "Nghĩa tử là nghĩa tận", song mạng xã hội hiện nay đang làm rộng ra một mảng tối, đó là sự vô cảm, thậm chí là nhẫn tâm khi cầu lợi riêng từ nỗi mất mát không thể bù đắp của người khác.

Câu kéo lượt truy cập, "bẫy" tương tác từ độc giả là cách làm thường thấy của một số báo điện tử, trang mạng giải trí. Tuy nhiên, Luật Báo chí năm 2016 (sửa đổi, bổ sung năm 2018) đã kiềm chế tình trạng này bởi quy định: Người làm báo phải tuân thủ quy định về đạo đức nghề nghiệp. Còn Hội Nhà báo Việt Nam thì đưa ra 10 điều Quy định đạo đức nghề nghiệp, theo đó Điều 4 ghi rõ: "Nêu cao tinh thần nhân văn, tôn trọng quyền con người. Không xâm phạm đời tư, làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, lợi ích hợp pháp của tổ chức và cá nhân".

Mạng xã hội cũng có những quy định phải tuân thủ, đó là Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội (theo Quyết định 874/QĐ-BTTTT của Bộ Thông tin và Truyền thông, nay là Bộ Khoa học và Công nghệ) ban hành ngày 17/6/2021 nhằm xây dựng môi trường mạng an toàn, văn minh.

Theo đó, các cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân và các nhà cung cấp dịch vụ mạng xã hội bên cạnh việc tôn trọng pháp luật, bảo mật thông tin thì còn phải tuân thủ quy tắc lành mạnh, tức có hành vi, cách ứng xử trên mạng phù hợp với các giá trị đạo đức, văn hóa, truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Người dùng mạng được khuyến nghị sử dụng họ, tên thật, tên hiệu thật; lan tỏa thông tin tích cực, câu chuyện tốt đẹp (nhân văn); cảnh giác trước các thông tin sai lệch, vô nhân đạo, tin giả.

Song, trên mạng xã hội, tình trạng câu view bất chấp đạo đức vẫn tràn lan, tạo ra thứ văn hóa độc hại, lệch chuẩn, tác động tiêu cực đến tư duy người xem, làm đảo lộn giá trị thật của cuộc sống.

Sự cạnh tranh khốc liệt trong thương mại điện tử khiến những người kinh doanh nghĩ ra nhiều cách để thu hút lượt xem (view) - giật tít gây sốc, "thả thính", dùng thủ pháp phóng đại thay vì sưu tầm những câu chuyện hấp dẫn, đầu tư chỉn chu cho hình ảnh sản phẩm và người giới thiệu sản phẩm.

Dễ làm nhất, ít cần chất xám và trình độ công nghệ thông tin là đưa tin "bẩn", hình ảnh phản cảm để đánh vào thói tò mò bản năng của đám đông, điển hình là các thông tin không cần kiểm chứng về các vụ tai nạn thương tâm, phát tán hình ảnh rùng rợn về hiện trường, nạn nhân, thậm chí là người nhà nạn nhân dù là phụ nữ, trẻ em, người già; "tường thuật" thô thiển về quá trình chuẩn bị tang sự và tang lễ...

Luật Báo chí cũng như Bộ tắc ứng xử trên mạng xã hội ngoài việc bảo đảm sự tuân thủ pháp luật thì còn bảo vệ quyền riêng tư và quyền hình ảnh của công dân Việt Nam: không ai được tự ý đưa tin, hình ảnh đời tư, gia đình, hoặc các thông tin cá nhân nhạy cảm khi chưa được phép, trừ khi việc đó phục vụ lợi ích công cộng cao hơn; không sử dụng hình ảnh cá nhân sai mục đích, đặc biệt là đối với trẻ em, nạn nhân của các hành vi tội phạm, nạn nhân các vụ tai nạn hoặc những người đang gặp hoàn cảnh éo le.

Bên cạnh đó, Nghị định 15/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghệ thông tin và giao dịch điện tử có những quy định rất cụ thể về biện pháp xử lý đối với các hành vi vi phạm quy định về trách nhiệm sử dụng dịch vụ mạng xã hội.

Theo đó, người thực hiện hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân trên mạng xã hội sẽ bị xử lý với mức phạt tiền từ 10 - 20 triệu đồng.

Hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin miêu tả tỉ mỉ hành động chém, giết, tai nạn, kinh dị, rùng rợn, các thông tin bịa đặt, gây hoang mang trong nhân dân, kích động bạo lực, tội ác, tệ nạn xã hội, đánh bạc hoặc phục vụ đánh bạc đều sẽ bị xử lý với mức phạt tiền từ 10 - 20 triệu đồng.

Tự ý đăng ảnh người khác lên Facebook bị xử phạt 20 triệu đồng.

Hành vi thu thập, xử lý và sử dụng thông tin của tổ chức, cá nhân khác mà không được sự đồng ý hoặc sai mục đích theo quy định của pháp luật sẽ bị xử phạt với số tiền từ 10 - 20 triệu đồng.

Hành vi cung cấp, trao đổi, truyền đưa, lưu trữ, sử dụng thông tin, dịch vụ có nội dung đánh bạc hoặc phục vụ đánh bạc; dâm ô, đồi trụy, mê tín dị đoan, trái đạo đức, thuần phong mỹ tục bị xử phạt với số tiền từ 30 - 50 triệu đồng.

Trên thực tế, việc áp dụng các chế tài của Nghị định 15 để có hiệu quả phòng ngừa với số đông không đơn giản. Những hình ảnh riêng tư, nhạy cảm vẫn được "vô tư" đăng tải nhằm câu view của các trang mạng, kênh truyền thông. Chúng lan truyền chóng mặt gây hậu quả tức thời trong khi cơ quan chức năng vào cuộc xử lý phải mất một khoảng thời gian theo trình tự, thủ tục quy định. Mà hậu quả đối với những cá nhân liên quan đến các hình ảnh này lại vô cùng lớn, tác động tâm lý lâu dài, nhất là với trẻ em và người yếu thế, một số trường hợp khác còn gây thiệt hại về kinh tế không đong đếm hết.

Ý thức tuân thủ quy định của pháp luật và quy tắc đạo đức không chỉ là yêu cầu với những người đăng tải, quản trị viên mà còn cả với người đọc. Trước những thông tin mang tính riêng tư, vi phạm đạo đức, nhạy cảm, không ít người dùng vẫn tương tác, bình luận như thể đó là một thông tin đáng để công khai trước dư luận. Điều đó vô tình cổ vũ cho các đối tượng tiếp tục "săn" những hình ảnh tương tự đưa lên mạng để câu view, cộng thêm sự hỗ trợ của thuật toán khiến thông tin lan truyền với tốc độ chóng mặt.

Bởi vậy, cùng với việc cơ quan chức năng quyết liệt, kịp thời xử lý những vi phạm, mỗi người dùng mạng xã hội cũng cần thể hiện trách nhiệm với cộng đồng bằng việc phê phán, chỉ trích mạnh mẽ những hành vi tha hóa đạo đức trên mạng xã hội, ấn nút "xóa", báo cáo về sự vi phạm chuẩn mực đạo đức, hoặc chí ít là bỏ qua, không "like", không bình luận ủng hộ, không chia sẻ cho bạn bè... thì kết quả tất yếu là động lực "câu view", tăng lượng tương tác của những người kinh doanh thiếu lương tâm sẽ bị triệt tiêu.