Nghị quyết 36-NQ/TW: Mở rộng không gian kinh tế từ biển

Sau gần 10 năm triển khai Nghị quyết số 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, tư duy phát triển biển của Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mới.

Thông điệp này được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh khi chỉ đạo cần chuyển mạnh từ “tư duy kinh tế biển” sang “tư duy không gian phát triển biển quốc gia”, đưa biển trở thành động lực tăng trưởng nhanh và bền vững, là không gian chiến lược để hình thành những cực phát triển mới của đất nước. 

Trong bối cảnh đó, TP. Hồ Chí Minh đang đứng trước cơ hội đặc biệt để hiện thực hóa tư duy mới về biển, nhất là khi thành phố sở hữu không gian biển rộng lớn cùng hệ sinh thái kinh tế biển ngày càng hoàn chỉnh sau khi mở rộng không gian phát triển.

* Tiềm năng kinh tế 

Trong nhiều thập niên, TP. Hồ Chí Minh được biết đến là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước nhưng động lực tăng trưởng chủ yếu vẫn dựa trên công nghiệp, thương mại và dịch vụ trên đất liền. Không gian biển của thành phố trước đây chủ yếu giới hạn ở khu vực Cần Giờ với khoảng 27 km bờ biển.

Một góc biển Cần Giờ, Thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh: Tiến Lực - TTXVN

Tuy nhiên, với không gian phát triển mới, TP. Hồ Chí Minh hiện sở hữu trên 330 km bờ biển, trải dài từ Cần Giờ đến Vũng Tàu và Côn Đảo, cùng hệ thống cảng biển nước sâu, các trung tâm công nghiệp - dịch vụ biển, du lịch biển đảo và vùng biển giàu tiềm năng. 

Theo ông Nguyễn Văn Đấu, Ủy viên Ban Thường vụ Hội Khoa học - Kỹ thuật và Kinh tế biển TP. Hồ Chí Minh, đây không đơn thuần là sự gia tăng về diện tích địa lý mà là bước ngoặt mang ý nghĩa chiến lược đối với tương lai phát triển của thành phố. 

“TP. Hồ Chí Minh từ một đô thị hướng biển đang chuyển thành một đô thị biển tầm khu vực, có vị thế trở thành trung tâm kinh tế biển lớn của Việt Nam và cửa ngõ hàng hải quốc tế của vùng Đông Nam Bộ”, ông Đấu nhận định. 

Điều quan trọng hơn là thành phố không chỉ có thêm chiều dài bờ biển mà còn hội tụ được gần như đầy đủ các cấu phần của một nền kinh tế biển hiện đại, từ cảng biển quốc tế, logistics, công nghiệp ven biển, du lịch biển đảo, năng lượng biển cho đến hệ sinh thái đô thị ven biển. 

Ông Trần Quang Thắng, Viện trưởng Viện Kinh tế và Quản lý TP. Hồ Chí Minh nhấn mạnh: Không gian biển mới đang mở ra những tiềm năng phát triển rất lớn mà trước đây chưa được khai thác tương xứng. Ngoài dầu khí và thủy sản, biển còn chứa đựng nguồn tài nguyên khoáng sản dưới đáy đại dương, vật liệu phục vụ công nghiệp công nghệ cao, nguồn nguyên liệu cho ngành bán dẫn, năng lượng tái tạo, logistics, đô thị biển và các dịch vụ biển hiện đại. 

Ở góc độ địa phương, ông Võ Văn Thành Sang, Phó Chủ tịch UBND phường Vũng Tàu, TP. Hồ Chí Minh cho biết địa phương sở hữu nhiều lợi thế nổi bật với ba mặt giáp biển, hệ thống bãi biển nổi tiếng, nhiều danh thắng văn hóa - lịch sử cùng mạng lưới giao thông liên vùng ngày càng hoàn thiện. 

Các công trình trọng điểm như cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu, sân bay quốc tế Long Thành và các tuyến kết nối liên vùng đang mở ra không gian phát triển mới cho khu vực ven biển, tạo điều kiện thu hút du khách, nhà đầu tư và các ngành dịch vụ chất lượng cao.

“Biển hiện đóng góp tỷ trọng lớn trong cơ cấu kinh tế địa phương thông qua ngành du lịch, thương mại, dịch vụ và hoạt động kinh tế liên quan. Đồng thời, đây cũng là không gian phát triển mô hình kinh tế mới, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng bền vững. Không chỉ mang giá trị kinh tế, biển còn là một phần không thể tách rời trong đời sống văn hóa, tinh thần của cộng đồng dân cư địa phương”, ông Sang khẳng định.

Đặc biệt, các cảng biển TP. Hồ Chí Minh với vai trò là cảng cửa ngõ quốc gia, cảng trung chuyển quốc tế đã và đang khẳng định vị thế "đầu tàu" khi chiếm tới 40% sản lượng hàng hóa và 71% lượng container xuất nhập khẩu của cả nước (năm 2025, lượng hàng thông qua cảng đạt 351,6 triệu tấn; trong đó có trên 14 triệu TEUs hàng xuất nhập khẩu). Các cảng biển TP. Hồ Chí Minh đã và đang thực hiện lộ trình chuyển đổi xanh mạnh mẽ để nâng cao vị thế cảng Việt Nam trên trường quốc tế.

Tại Đại hội đại biểu Đảng bộ TPHCM lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, TP. Hồ Chí Minh cũng xác định kinh tế biển là ngành kinh tế mũi nhọn và là động lực quan trọng hàng đầu thúc đẩy tăng trưởng; trong đó nhấn mạnh 2 trong 3 hành lang hướng về biển, đó là Hành lang Bắc - Nam dọc theo sông Sài Gòn hướng biển và hành lang phía Đông nối khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu - Cần Giờ. Logistics gắn với cảng biển, cảng hàng không, khu mậu dịch tự do cũng là 1 trong 5 trụ cột để TP. Hồ Chí Minh hiện thực mục tiêu phát triển kinh tế giai đoạn 2025 – 2030. 

* Đổi mới tư duy 

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, tư duy phát triển kinh tế biển cần được thay đổi từ khai thác tài nguyên sang kiến tạo không gian phát triển. Nếu trước đây biển chủ yếu được xem là nơi khai thác dầu khí, đánh bắt thủy sản hay phát triển du lịch ven bờ, thì nay biển được nhìn nhận như không gian phát triển mới của nền kinh tế. 

Du khách tham quan khu du lịch sinh thái Cần Giờ. Ảnh: Hoàng Hải/TTXVN

Theo TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn, Giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý, Đại học Fulbright, trong nhiều năm qua, TP. Hồ Chí Minh mới chủ yếu khai thác hoạt động kinh tế ở vùng ven biển hoặc trên mặt nước, trong khi phần lớn tiềm năng của đại dương vẫn còn chưa được khám phá. 

Từ góc nhìn đó, biển không còn đơn thuần là nơi khai thác tài nguyên mà trở thành dư địa phát triển lớn nhất của TP. Hồ Chí Minh trong những thập niên tới. Khi quỹ đất đô thị ngày càng hạn hẹp, không gian phát triển trên đất liền dần bão hòa thì đại dương lại mở ra những cơ hội gần như vô hạn cho ngành kinh tế mới như năng lượng gió ngoài khơi, năng lượng sóng, năng lượng thủy triều, công nghệ sinh học biển, dược liệu biển hay khoa học đại dương. 

Đây cũng chính là tinh thần của yêu cầu chuyển từ “tư duy kinh tế biển” sang “tư duy không gian phát triển biển” mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh. Điểm cốt lõi không còn là khai thác những gì biển đang có mà là kiến tạo những không gian phát triển mới từ biển. 

Từ góc nhìn địa phương, ông Võ Văn Thành Sang chia sẻ, hiện địa phương đang đầu tư nhiều dự án chỉnh trang đô thị ven biển, nâng cấp hạ tầng du lịch và các tổ hợp nghỉ dưỡng, khách sạn nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ và sức cạnh tranh của điểm đến.

“Tiềm năng phát triển hạ tầng hàng hải, đặc biệt là hệ thống cảng tàu khách du lịch quốc tế, được kỳ vọng sẽ mở ra cơ hội mới trong việc thu hút khách du lịch bằng đường biển và kết nối với trung tâm du lịch trong khu vực. Các ngành dịch vụ chất lượng cao như thương mại, tài chính, y tế, giáo dục và công nghệ cũng được định hướng phát triển đồng bộ nhằm hỗ trợ hiệu quả cho kinh tế biển và đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người dân, du khách và nhà đầu tư”, ông Sang bày tỏ. 

Ông Trần Quang Thắng cho rằng, cần nhìn biển với một tầm nhìn rộng mở hơn rất nhiều so với cách tiếp cận truyền thống. Không gian biển không chỉ giới hạn ở mặt nước hay vùng ven bờ mà còn bao gồm toàn bộ hệ sinh thái phát triển gắn với biển, từ đô thị, công nghiệp, logistics, năng lượng cho đến các hoạt động kinh tế kết nối toàn cầu. 

Theo các chuyên gia, việc phát triển kinh tế biển không còn là câu chuyện của riêng ngành thủy sản, dầu khí hay du lịch biển, mà là bài toán khai thác tổng hợp các nguồn lực để hình thành những cực tăng trưởng mới gắn với các chuỗi cung ứng, chuỗi logistics và mạng lưới giao thương quốc tế. Với tầm nhìn và tư duy mới mở ra từ không gian biển, TP. Hồ Chí Minh đang đứng trước cơ hội “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” để phát triển hệ thống “siêu cảng biển” của vùng Đông Nam Bộ. 

Thay vì xem Cái Mép - Thị Vải, Cần Giờ hay các cảng trong khu vực là những thực thể riêng lẻ, thành phố nên hướng đến kết nối đồng bộ bằng hạ tầng giao thông, logistics, các khu công nghiệp và trung tâm dịch vụ phía sau cảng. Hệ sinh thái biển tích hợp, nơi cảng biển, logistics, công nghiệp, tài chính, thương mại và đổi mới sáng tạo cùng phát triển trong một không gian thống nhất, chính là cánh cửa mở ra cho sự phát triển kinh tế biển TP. Hồ Chí Minh. 

Dù tiềm năng rất lớn, song thách thức lớn nhất hiện nay không phải là nguồn lực mà là thể chế. Theo TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn, nhiều nhà đầu tư trong và ngoài nước đã quan tâm đến lĩnh vực như điện gió ngoài khơi, năng lượng sạch hay hạ tầng biển. Điều họ cần là một hành lang pháp lý đủ rõ ràng, ổn định và tạo được niềm tin cho các khoản đầu tư dài hạn.

Theo ông Trần Quang Thắng, TP. Hồ Chí Minh cần có những cơ chế đặc thù đủ mạnh về quy hoạch, phát triển hạ tầng, hợp tác công tư (PPP), thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao và trao quyền chủ động lớn hơn cho chính quyền đô thị.

Trong khi đó, ông Nguyễn Văn Đấu đề xuất thành phố cần được trao quyền chủ động hơn trong quy hoạch và quản lý không gian biển; đồng thời xây dựng các cơ chế vượt trội để thu hút nhà đầu tư chiến lược vào hạ tầng cảng biển, logistics, năng lượng tái tạo, đô thị biển và các ngành kinh tế mới. 

Theo các chuyên gia, chìa khóa lớn nhất để TP. Hồ Chí Minh bứt phá không chỉ nằm ở việc khai thác nhiều hơn từ biển mà ở khả năng kiến tạo những không gian phát triển mới từ biển. Đó cũng chính là tinh thần cốt lõi của thông điệp mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra trong giai đoạn phát triển mới: chuyển từ tư duy khai thác biển sang tư duy kiến tạo không gian phát triển từ biển.

Đối với TP. Hồ Chí Minh, việc đổi mới tư duy trong phát triển kinh tế biển sẽ là cơ hội tái định vị mô hình phát triển của thành phố trong nhiều thập niên tới, khi đại dương trở thành dư địa tăng trưởng lớn nhất, biển trở thành cánh cửa để TP. Hồ Chí Minh vươn ra khu vực, hướng tới vai trò của một trung tâm kinh tế biển tầm khu vực trong tương lai.