Tạo bứt phá cho công nghiệp ngành bán dẫn

Với nhiều lợi thế và tiềm năng, TP. Hồ Chí Minh có điều kiện để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của ngành công nghiệp bán dẫn toàn cầu. Chủ động xây dựng nền tảng, TP. Hồ Chí Minh đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp từ phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, chính sách hỗ trợ và hợp tác quốc tế, hướng tới mục tiêu làm chủ công nghệ, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong lĩnh vực then chốt này.

Phát triển nguồn nhân lực

Năm 2024, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh bắt đầu triển khai đào tạo trình độ đại học và thạc sĩ ngành Công nghệ bán dẫn; riêng trình độ tiến sĩ bắt đầu tuyển sinh từ năm 2026. Dự kiến đến năm 2030, quy mô đào tạo bậc đại học ngành này sẽ tăng lên 150 chỉ tiêu, 50 chỉ tiêu cho trình độ thạc sĩ và 10 chỉ tiêu đào tạo tiến sĩ.

Cùng với đó, nhà trường cũng đang đào tạo ngành khoa học công nghệ vật liệu liên quan công nghệ bán dẫn, với 40 người tốt nghiệp đại học, 10 người tốt nghiệp thạc sĩ và 2 người tốt nghiệp tiến sĩ vào năm 2026; quy mô đào tạo này dự kiến được giữ ổn định trong giai đoạn 2026-2030.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Quang Khởi, Khoa Vật lý - Vật lý kỹ thuật, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, để triển khai chương trình đào tạo, nhà trường đã đầu tư xây dựng phòng thí nghiệm chế tạo linh kiện bán dẫn và thiết kế vi mạch; nâng cấp các phòng thí nghiệm chuyên đề liên quan như phòng thí nghiệm Quang - quang tử;  Vật lý chất rắn; Tính toán và AI; Thiết kế, điện tử và hệ thống nhúng.

Song song đó, nhà trường xây dựng các cơ chế hỗ trợ, tạo điều kiện để giảng viên nâng cao năng lực, thông qua việc cử đi đào tạo ngắn hạn, tập huấn cập nhật công nghệ mới, thu hút chuyên gia quốc tế giảng dạy theo hình thức ngắn hạn và triển khai chương trình trao đổi giảng viên.

Nhà trường cũng xây dựng các chính sách hỗ trợ người học như cấp học bổng cho thực tập khoá ngắn hạn dành cho sinh viên thuộc các nhóm nghiên cứu trọng điểm về công nghệ bán dẫn; miễn học phí cho sinh viên tài năng, đồng thời đẩy mạnh hợp tác quốc tế, mở rộng ký kết với các trường đại học lớn để xây dựng các chương trình liên kết.

Để hoạt động đào tạo đạt hiệu quả, nhà trường đề xuất cơ chế phối hợp đào tạo với doanh nghiệp. Trong đó doanh nghiệp đồng hành với nhà trường theo từng giai đoạn đào tạo, từ hỗ trợ định hướng, trải nghiệm sớm cho sinh viên năm nhất thông qua học bổng, tham quan và seminar, đến hỗ trợ công cụ và kỹ năng nền tảng cho sinh viên năm hai; đồng thời đẩy mạnh hỗ trọc thực tập, dự án hợp tác và các cuộc thi chuyên môn cho sinh viên năm ba. Đối với sinh viên năm cuối, doanh nghiệp được khuyến khích tham gia sâu vào quá trình đào tạo thông qua đặt hàng đề tài, cùng hướng dẫn nghiên cứu và tuyển dụng.

Với học viên cao học và nghiên cứu sinh, nhà trường đề xuất doanh nghiệp hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu thông qua đồng tài trợ các đề tài ứng dụng, cử chuyên gia đồng hướng dẫn và tạo điều kiện cho học viên làm việc trực tiếp tại trung tâm R&D hoặc nhà máy. Đồng thời, doanh nghiệp có thể đặt hàng các đề tài sâu, tài trợ học bổng nghiên cứu và đồng sở hữu kết quả nghiên cứu, bằng sáng chế, qua đó gắn kết đào tạo sau đại học với nhu cầu thực tiễn và thúc đẩy phát triển công nghệ lõi.

Trước nhu cầu chip toàn cầu tăng mạnh, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh đã hình thành liên minh chiến lược "ba nhà" thông qua hợp tác với Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), Synopsys và Coherent. Biên bản ghi nhớ  giữa Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh - NIC - Coherent giai đoạn 2025-2030 khẳng định Coherent sẽ tiếp nhận sinh viên thực tập và làm việc trong lĩnh vực vật liệu, linh kiện bán dẫn tiên tiến; hợp tác với Synopsys cho phép chia sẻ giáo trình, cấp phép phần mềm thiết kế chip và triển khai đào tạo giảng viên. Điểm nhấn trong các chương trình hợp tác này là Trung tâm Coherent -VNU Tech Link đặt tại Khu đô thị Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, giúp sinh viên và nhà nghiên cứu tiếp cận công nghệ hiện đại, rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và sản xuất.

Cùng với mở rộng hợp tác quốc tế, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh khẳng định năng lực làm chủ công nghệ trong nước khi Trung tâm ICDREC của đại học này thương mại hóa thành công chip SG8V1 và KIT DE-SG8V1 (năm 2014) - dòng chip thương mại đầu tiên của Việt Nam, có khả năng cạnh tranh về giá và tính năng với sản phẩm nhập khẩu. Thúc đẩy phát triển nhân lực chất lượng cao, CT Group đã đồng hành cùng Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh triển khai chương trình "VNU350-CT Global Fellowship for Innovation", với cam kết tài trợ 100 tỷ đồng trong giai đoạn 2025-2035 để đào tạo nguồn nhân lực vi mạch bán dẫn và công nghệ lượng tử. Các chương trình này giúp đơn vị chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu dựa trên công nghệ lõi và đổi mới sáng tạo, trong giai đoạn tới.

Chính sách mạnh tạo bứt phá

Theo các chuyên gia, hợp tác "ba nhà" trong nghiên cứu và phát triển lĩnh vực điện tử, vi điện tử giữ vai trò then chốt trong quá trình chuyển dịch từ gia công, lắp ráp sang làm chủ và sáng tạo công nghệ của Việt Nam. Tuy nhiên, dù đã có những chuyển biến tích cực, nhưng thực tiễn triển khai hợp tác này vẫn tồn tại những vướng mắc về cơ chế chính sách, sở hữu trí tuệ, tổ chức thực hiện, nguồn lực tài chính và chất lượng nhân lực, cần có giải pháp tháo gỡ đồng bộ.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Trần Vũ, Phó Hiệu Trưởng Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh chia sẻ, hiện có 4 mô hình hợp tác "ba nhà" phổ biến, gồm: Nhà nước tài trợ, nhà trường và doanh nghiệp cùng tham gia triển khai; Nhà nước và doanh nghiệp đồng tài trợ, nhà trường triển khai; doanh nghiệp tài trợ, nhà trường triển khai theo hợp đồng; doanh nghiệp hợp tác trực tiếp với cá nhân nhà khoa học.

Quá trình triển khai thực tiễn cho thấy, các mô hình có sự tham gia của ngân sách nhà nước thường có quy mô lớn và định hướng chiến lược rõ ràng, nhưng còn hạn chế về tính linh hoạt trong tổ chức thực hiện. Trong khi đó các mô hình do doanh nghiệp dẫn dắt có tính linh hoạt cao và gắn với nhu cầu thực tiễn, nhưng quy mô nhỏ, thiếu tính dài hạn và chưa đủ sức tạo ra các đột phá công nghệ. Hiện nay vẫn thiếu một cơ chế hiệu quả để kết hợp hài hòa giữa nguồn lực nhà nước và động lực của doanh nghiệp, nhằm hình thành các chương trình R&D có quy mô đủ lớn, đồng thời đảm bảo tính linh hoạt và hiệu quả trong triển khai.

Từ thực tiễn đó, chuyên gia đề xuất hoàn thiện cơ chế hợp tác "ba nhà" theo hướng đổi mới quản lý nhiệm vụ khoa học và công nghệ; hoàn thiện cơ chế đồng tài trợ và chia sẻ rủi ro; hoàn thiện khung pháp lý về sở hữu trí tuệ và thương mại hóa. Cùng với đó, cần thiết thúc đẩy triển khai các chính sách phát triển công nghiệp bán dẫn, cụ thể hoá các chính sách ưu đãi và áp dụng cơ chế đặc thù của TP. Hồ Chí Minh; có các chính sách phát triển nguồn nhân lực và năng lực nghiên cứu, phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và chuỗi giá trị. Việc tăng cường vai trò của các tổ chức trung gian như Liên minh Nghiên cứu và Đào tạo nhân lực bán dẫn, vi điện tử là cần thiết trong việc kết nối ba nhà trong triển khai các chương trình nghiên cứu trọng điểm, đào tạo nhân lực và hợp tác quốc tế.

Ông Nguyễn Trọng Nhân, Trưởng phòng Kinh tế số - Xã hội số, Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hồ Chí Minh cho biết, bên cạnh các chính sách ưu đãi chung, Thành phố đang xây dựng thêm 4 chính sách lớn nhằm tạo bước phát triển mạnh mẽ công nghiệp công nghệ số, công nghiệp bán dẫn, từ chính sách hỗ trợ phát triển nhân lực, sản xuất phụ trợ đến triển khai các dự án trọng điểm.

Theo chính sách đang được xây dựng, ngân sách Thành phố có thể hỗ trợ 50% chi phí thuê chuyên gia (khoảng 60 triệu đồng/người mỗi tháng) và 50% chi phí đào tạo, bồi dưỡng theo chứng chỉ quốc tế (tối đa 200 triệu đồng/người mỗi khóa), cho các dự án công nghệ số trọng điểm (nộp thuế tại Thành phố).

Về hỗ trợ sản xuất phụ trợ, doanh nghiệp thuộc danh mục ưu tiên, nhà cung ứng cấp 1,2 cho các tập đoàn đa quốc gia có thể được hỗ trợ 70% chi phí sản xuất mẫu thử (tối đa 2 tỷ đồng/dự án), 50% chi phí mua công nghệ (tối đa 5 tỷ đồng/dự án) và 30-40% chi phí đổi mới công nghệ (tối đa 20-30 tỷ đồng/dự án).

Các dự án thiết kế chip bán dẫn tại Thành phố, có cam kết tiếp nhận sinh viên, kỹ sư thực tập, có thể được hỗ trợ 50% chi phí đào tạo (tối đa 2 tỷ đồng/dự án), 70% chi phí hoạt động R&D (tối đa 15 tỷ đồng/dự án), 100% chi phí sản xuất thử nghiệm (tối đa 2 lần/năm) và 50% chi phí mua sắm thiết bị, công nghệ (tối đa 20 tỷ đồng/dự án).

Đặc biệt, các dự án công nghệ số trọng điểm, chip bán dẫn hoặc trung tâm dữ liệu AI (nộp thuế tại Thành phố) có thể được hỗ trợ 10% tổng chi phí đầu tư xây dựng, hệ thống kỹ thuật và thiết bị, với mức tối đa lên tới 200 tỷ đồng mỗi dự án.