Thay đổi tư duy từ làm nông đến làm kinh tế nông nghiệp

Không ít nông dân Việt Nam vốn quen với tư duy "trồng được gì thì bán nấy", phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái và biến động thị trường thì nay trước áp lực hội nhập, yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng và thị trường, một lớp nông dân mới đang dần hình thành. Họ không chỉ biết sản xuất mà còn biết tổ chức sản xuất, liên kết tiêu thụ, xây dựng thương hiệu và tham gia vào chuỗi giá trị.

Từ những vùng đất phèn ở Tây Ninh, những vườn bưởi xanh tốt ở TP. Hồ Chí Minh đến các mô hình liên kết sản xuất hiện đại, hình ảnh người nông dân đang chuyển mình mạnh mẽ, từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp.

Chủ động tìm thị trường cho nông sản

Ở tuổi 66, bà Nguyễn Thị Ba, xã Lương Hòa (tỉnh Tây Ninh), vẫn được nhiều người nhắc đến như một trong những người tiên phong đưa cây chanh không hạt về vùng đất phèn Bến Lức trước đây.

Hai mươi năm trước, khi quyết định mang 100 gốc chanh không hạt về trồng trên 2ha đất gia đình, bà Ba gần như đi ngược lại số đông. Thời điểm đó, ít ai tin loại cây mới này có thể sinh trưởng trên vùng đất phèn chua vốn bị bỏ hoang nhiều năm.

Những ngày đầu, cây chết liên tục. Không chấp nhận thất bại, bà lặn lội tìm sách kỹ thuật, tìm gặp các nhà khoa học để học hỏi. Từ những kiến thức tích lũy được, bà dần làm chủ quy trình canh tác, giúp cây chanh phát triển ổn định, cho trái quanh năm.

Khó khăn chưa dừng lại ở khâu sản xuất. Bà Nguyễn Thị Ba cho biết, khi chanh cho thu hoạch, thị trường lại chưa chấp nhận loại quả "không hạt". Thương lái ép giá, chỉ mua với mức 2.000 - 3.000 đồng/kg.

Thay vì chờ đợi người mua tìm đến, bà Ba chủ động mang sản phẩm lên các chợ lớn ở TP. Hồ Chí Minh như Bến Thành, Tân Định, Tân Bình để giới thiệu. Sau đó, bà tiếp tục gõ cửa các hệ thống siêu thị như Co.opmart, Big C… để tìm đầu ra.

Chính sự chủ động ấy đã giúp chanh không hạt từng bước chinh phục người tiêu dùng. Từ 2ha ban đầu, gia đình bà hiện sở hữu khoảng 30ha chanh không hạt và phát triển Nông trại Hải Âu với thương hiệu Vica Lime. Mô hình này hiện liên kết cùng nông dân trong và ngoài tỉnh trên diện tích khoảng 600ha, cung ứng khoảng 16.000 tấn chanh mỗi năm.

Liên kết để đáp ứng yêu cầu thị trường

Nếu như trước đây sản xuất nhỏ lẻ là đặc trưng phổ biến của nhiều vùng trồng cây ăn quả thì nay, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và sản lượng ổn định đang buộc nông dân phải thay đổi.

Tại Hợp tác xã Bưởi Da xanh Hắc Dịch, phường Tân Thành, TP. Hồ Chí Minh, hơn 40 thành viên đang cùng nhau xây dựng vùng nguyên liệu bưởi theo hướng VietGAP và sản xuất xanh.

Bà Nguyễn Thị Thùy Dung, Phó Giám đốc Hợp tác xã Bưởi Da xanh Hắc Dịch cho biết, trước thời điểm dịch COVID-19, các hộ trồng bưởi chủ yếu sản xuất riêng lẻ. Mỗi nhà chăm sóc theo một cách khác nhau, chất lượng sản phẩm không đồng đều, khó tiếp cận các hệ thống phân phối lớn.

Khi dịch bệnh xảy ra, những hạn chế của sản xuất manh mún càng bộc lộ rõ. Việc thành lập hợp tác xã đã giúp các hộ có tư cách pháp nhân để ký kết với doanh nghiệp, kết nối với siêu thị và xây dựng quy trình sản xuất thống nhất.

Hiện nay, hợp tác xã có diện tích khoảng 38ha, sản xuất bưởi quanh năm nhờ áp dụng kỹ thuật xử lý trái rải vụ. Mỗi tháng, đơn vị cung ứng từ 60 - 100 tấn bưởi cho thị trường, bà Nguyễn Thị Thùy Dung chia sẻ.

Đáng chú ý, sau khi áp dụng tiêu chuẩn VietGAP từ năm 2023, năng suất đã tăng từ khoảng 20 tấn/ha lên 30 - 35 tấn/ha. Việc ghi chép nhật ký sản xuất, kiểm soát thời gian cách ly thuốc bảo vệ thực vật, quản lý truy xuất nguồn gốc giúp sản phẩm được các hệ thống bán lẻ tin tưởng hơn. Giá bán vì thế cũng cao hơn thị trường từ 2.000 - 3.000 đồng/kg.

Theo ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp thuộc Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp miền Nam, xu hướng tất yếu hiện nay là sản xuất theo VietGAP, tiến tới hữu cơ và giảm dần sử dụng hóa chất.

Tại các vườn bưởi ở Hắc Dịch, nông dân đang tăng cường sử dụng phân hữu cơ tự ủ, áp dụng thuốc sinh học, thả kiến vàng để phòng trừ sâu bệnh và duy trì thảm cỏ tự nhiên thay cho thuốc diệt cỏ. Không chỉ giảm chi phí, cách làm này còn giúp đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường trong nước và xuất khẩu.

Tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị

Một trong những thay đổi lớn nhất của nông dân hiện nay là không còn đứng ngoài chuỗi giá trị nông sản. Tại vùng chanh Bến Lức trước đây, sự xuất hiện của Công ty cổ phần Thương mại và Đầu tư Chanh Việt đã tạo ra một mô hình liên kết mới giữa doanh nghiệp và nông dân.

Theo anh Nguyễn Văn Hiển, Giám đốc Công ty cổ phần Thương mại và Đầu tư Chanh Việt, thực tế nhiều năm cho thấy việc chỉ bán chanh tươi khiến người trồng thường xuyên đối mặt với cảnh "được mùa mất giá". Khi xuất khẩu, chỉ khoảng 30% sản lượng đạt tiêu chuẩn ngoại hình để bán tươi, còn lại rất khó tiêu thụ.

Nhận thấy hạn chế đó, doanh nghiệp đã chuyển hướng sang chế biến sâu với các sản phẩm như bột chanh, nước cốt chanh tiệt trùng, sốt chanh hay vỏ chanh sấy.

Hiện nay, thay vì tự mở rộng diện tích trồng, công ty tập trung thu mua nguyên liệu từ các hợp tác xã và hộ dân trong vùng với sản lượng hàng nghìn tấn mỗi năm.

Mô hình này không chỉ giúp doanh nghiệp chủ động nguồn nguyên liệu mà còn tạo đầu ra ổn định cho người trồng chanh. Khi thị trường chanh tươi gặp khó khăn, lượng chanh dư thừa vẫn được thu mua để chế biến, hạn chế tình trạng giá lao dốc.

Từ câu chuyện vươn lên làm giàu của nông dân hay các mô hình liên kết với doanh nghiệp có thể thấy, người nông dân ngày nay đang thay đổi mạnh mẽ. Họ không còn chỉ quan tâm đến năng suất, sản lượng mà đã chú trọng hơn đến chất lượng, tiêu chuẩn, thị trường và giá trị gia tăng.

Sự chuyển đổi từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp không chỉ giúp người nông dân nâng cao thu nhập mà còn là chìa khóa để nông nghiệp Việt Nam phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng.