Thêm cơ chế sandbox, thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực chứng khoán

Sửa đổi Luật Chứng khoán nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, đơn giản hóa thủ tục hành chính và khơi thông dòng vốn phát triển thị trường chứng khoán. Ảnh minh họa do AI tạo

Không chỉ tập trung cắt giảm điều kiện kinh doanh, dự thảo luật còn bổ sung cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), thúc đẩy chuyển đổi số và hoàn thiện các quy định theo hướng tiệm cận thông lệ quốc tế nhằm nâng cao sức hấp dẫn của thị trường chứng khoán Việt Nam.

*Gỡ điểm nghẽn để thúc đẩy thị trường

Trong bối cảnh thị trường chứng khoán ngày càng giữ vai trò quan trọng trong huy động nguồn vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế, việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của cơ quan quản lý. Theo kế hoạch, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán sẽ được trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10/2026.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi cho biết, việc sửa đổi Luật Chứng khoán được triển khai trên cơ sở tổng kết quá trình thực hiện Luật năm 2019, rà soát các chủ trương của Đảng, quy định pháp luật hiện hành cũng như thực tiễn vận hành của thị trường chứng khoán. Mục tiêu của dự thảo không chỉ là cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính mà còn bảo đảm chất lượng, tính khả thi và đáp ứng yêu cầu phát triển của thị trường trong giai đoạn mới.

Theo Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Vũ Thị Chân Phương, việc sửa đổi Luật Chứng khoán nhằm thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng và Chính phủ về hoàn thiện thể chế, cắt giảm thủ tục hành chính, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển thị trường vốn an toàn, minh bạch, hiệu quả.

Theo bà Vũ Thị Chân Phương, dự án Luật chỉ lựa chọn sửa đổi những nội dung thực sự cấp thiết, có căn cứ chính trị, pháp lý và thực tiễn rõ ràng, bảo đảm vừa kế thừa các quy định còn phù hợp, vừa xử lý những vướng mắc đang cản trở sự phát triển của thị trường.

Làm rõ hơn định hướng này, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Bùi Hoàng Hải cho biết dự thảo Luật tập trung vào ba nhóm chính sách lớn, gồm tiếp tục đơn giản hóa điều kiện đầu tư kinh doanh và thủ tục hành chính; bổ sung cơ sở pháp lý cho các mô hình mới như cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), tổ chức bảo lãnh thanh toán trái phiếu; đồng thời hoàn thiện các quy định về giao dịch điện tử, hoạt động của các tổ chức kinh doanh chứng khoán, quỹ đầu tư và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Để giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và các thành viên thị trường, dự thảo đề xuất bãi bỏ một số điều kiện đối với hoạt động lưu ký chứng khoán của ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài, đồng thời cắt giảm nhiều thành phần hồ sơ đăng ký hoạt động lưu ký. Bên cạnh đó, một số điều kiện đối với ngân hàng thanh toán, công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ và người quản lý doanh nghiệp cũng được đơn giản hóa.

Theo giới chuyên môn, việc bãi bỏ các điều kiện không còn phù hợp sẽ góp phần rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, giảm chi phí tuân thủ và tạo thuận lợi hơn cho các tổ chức tham gia thị trường.

Không chỉ tập trung tháo gỡ những vướng mắc trước mắt, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cũng xác định việc sửa Luật Chứng khoán là bước đi quan trọng cho giai đoạn phát triển tiếp theo của thị trường.

Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Hoàng Văn Thu cho biết, cơ quan quản tổ chức sơ kết 5 năm thực hiện Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán, xây dựng các mục tiêu mới phù hợp với bối cảnh phát triển hiện nay, hướng tới đáp ứng các tiêu chuẩn nâng hạng cao hơn theo MSCI. Song song đó, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước tiếp tục triển khai nhiều đề án như tái cơ cấu cơ sở nhà đầu tư, phát triển ngành quỹ, nâng cao chất lượng hàng hóa, tăng cường đào tạo nhà đầu tư và hiện đại hóa hạ tầng thị trường.

*Hướng tới thị trường vốn hiện đại và cạnh tranh hơn

Ở góc độ phát triển dài hạn, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Lê Thị Việt Nga cho biết thị trường chứng khoán ngày càng khẳng định vai trò là kênh huy động vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế khi giá trị huy động vốn liên tục tăng qua các năm.

Theo bà Nga, trong thời gian tới, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước sẽ tiếp tục sửa đổi Luật Chứng khoán và các văn bản hướng dẫn theo hướng cắt giảm điều kiện kinh doanh, tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp huy động vốn; đồng thời phát triển các sản phẩm mới như trái phiếu xanh, trái phiếu bền vững, cơ chế bảo lãnh thanh toán trái phiếu, trái phiếu cho các dự án PPP và nghiên cứu mở rộng tỷ lệ sở hữu nước ngoài ở những lĩnh vực phù hợp.

Ở góc độ pháp lý, Luật sư Nguyễn Văn Phúc, Công ty Luật TNHH HM&P cho rằng, sau hơn 5 năm thi hành, Luật Chứng khoán năm 2019 đã góp phần tạo lập khuôn khổ pháp lý tương đối đầy đủ cho thị trường chứng khoán Việt Nam. Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế, công nghệ và yêu cầu phát triển thị trường vốn hiện nay đã thay đổi đáng kể. Theo ông Phúc, lần sửa đổi này không phải là một cuộc cải cách toàn diện như năm 2019 mà tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn pháp lý để phục vụ tăng trưởng kinh tế, nâng hạng thị trường chứng khoán và tạo không gian cho các mô hình tài chính mới.

Thị trường chứng khoán ngày càng khẳng định vai trò là kênh huy động vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế. Ảnh minh họa: Trần Việt/TTXVN

Theo ông Phúc, ba mục tiêu xuyên suốt của dự thảo gồm cải cách thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh; thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trong lĩnh vực chứng khoán; đồng thời mở rộng các công cụ huy động vốn nhằm phát triển thị trường vốn trở thành kênh dẫn vốn trung và dài hạn quan trọng hơn cho nền kinh tế.

Một trong những điểm đáng chú ý của dự thảo, theo Luật sư Nguyễn Văn Phúc là tinh thần cải cách thủ tục hành chính được thể hiện xuyên suốt các đề xuất sửa đổi. Việc đề xuất bãi bỏ nhiều điều kiện đối với hoạt động lưu ký chứng khoán và ngân hàng thanh toán phản ánh sự thay đổi trong tư duy quản lý nhà nước, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Nếu được thông qua, đây có thể là một trong những lần sửa đổi hiếm hoi của Luật Chứng khoán mà mục tiêu hàng đầu không phải là tăng thêm nghĩa vụ tuân thủ mà là giảm bớt chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và các định chế tài chính.

Đối với thị trường trái phiếu doanh nghiệp, ông Phúc cho biết dự thảo lần đầu tiên đưa khái niệm "bảo lãnh thanh toán trái phiếu" vào Luật Chứng khoán. Theo đó, tổ chức bảo lãnh sẽ cam kết thực hiện nghĩa vụ thanh toán thay cho tổ chức phát hành trong trường hợp doanh nghiệp không thanh toán đầy đủ hoặc đúng hạn gốc và lãi trái phiếu.

Theo ông Phúc, việc luật hóa cơ chế này không chỉ bổ sung một khái niệm pháp lý mới. Sau những biến động của thị trường trái phiếu doanh nghiệp trong giai đoạn 2022-2024, niềm tin của nhà đầu tư đối với nhiều loại trái phiếu doanh nghiệp đã bị ảnh hưởng đáng kể. Cơ chế bảo lãnh thanh toán được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao chất lượng tín dụng của trái phiếu, mở rộng tập khách hàng đầu tư và khôi phục niềm tin thị trường.

Một nội dung khác được ông Phúc nhấn mạnh là việc bổ sung cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) vào Luật Chứng khoán. Theo dự thảo, sandbox sẽ là môi trường thử nghiệm việc ứng dụng công nghệ mới, triển khai sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh mới trong lĩnh vực chứng khoán với phạm vi, đối tượng và thời gian được giới hạn. Các tổ chức tham gia sẽ chịu sự giám sát của cơ quan quản lý trong suốt quá trình thử nghiệm.

Theo ông Phúc, sandbox tạo ra một cơ chế trung gian giữa "cấm hoàn toàn" và "cho phép tự do". Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy đổi mới sáng tạo, fintech, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số, việc đưa cơ chế này vào Luật Chứng khoán cho thấy nhà làm luật đang chuẩn bị trước cho những sản phẩm và mô hình đầu tư mà hiện nay có thể còn chưa xuất hiện trên thị trường.

Theo Luật sư Nguyễn Văn Phúc, nhìn tổng thể, dự thảo sửa đổi Luật Chứng khoán năm 2026 không phải là cuộc cải cách toàn diện về cấu trúc thị trường hay chế tài xử lý vi phạm mà phản ánh sự thay đổi trong tư duy xây dựng pháp luật. Nếu Luật Chứng khoán năm 2019 đặt nền móng cho sự phát triển của thị trường chứng khoán hiện đại thì lần sửa đổi này hướng tới xây dựng khuôn khổ pháp lý linh hoạt hơn, cởi mở hơn và mang tính kiến tạo hơn nhằm tạo điều kiện để thị trường phát triển nhanh hơn, hiệu quả hơn và phù hợp với các xu hướng tài chính mới.