Thương mại Việt Nam–Canada hướng tới liên kết chuỗi giá trị

Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Bình An Thịnh (Đồng Tháp) xuất khẩu các sản phẩm thủ công mỹ nghệ làm từ dây nhựa và cây cói, lục bình sang nhiều nước trong đó có Canada. Ảnh: Nhựt An - TTXVN

Chuyến thăm cấp Nhà nước tới Canada của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực cho hợp tác kinh tế song phương, trong bối cảnh quan hệ thương mại Việt Nam–Canada đang chuyển dịch theo hướng tăng cường liên kết sản xuất, mở rộng chuỗi cung ứng và khai thác những lợi thế bổ trợ giữa hai nền kinh tế.

Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Canada, Tham tán thương mại Việt Nam tại Canada Trần Thu Quỳnh nhận định thương mại song phương trong hai năm gần đây đã vượt ra khỏi quỹ đạo tăng trưởng thông thường để trở thành mối quan hệ ngày càng mang tính chiến lược đối với cả hai phía.

Theo số liệu của Cơ quan Thống kê Canada, năm 2025, xuất khẩu của Việt Nam sang Canada đạt 13,8 tỷ USD, tăng 28,4%, đưa tổng kim ngạch thương mại hai chiều lên khoảng 14,75 tỷ USD. Trong khi đó, theo Hải quan Việt Nam, thương mại song phương đạt 8,6 tỷ USD, tăng 18,8%, với xuất khẩu lần đầu chạm ngưỡng 7,5 tỷ USD và nhập khẩu từ Canada vượt 1 tỷ USD. Đà tăng trưởng này tiếp tục được duy trì trong năm 2026, khi xuất khẩu 4 tháng đầu năm của Việt Nam sang Canada tăng 25%, cho thấy sức bật của quan hệ thương mại song phương bất chấp những biến động của kinh tế toàn cầu.

Việt Nam hiện là đối tác thương mại hàng hóa lớn nhất của Canada trong ASEAN và là nguồn nhập khẩu lớn thứ sáu của Canada trên thế giới. Kết quả này đạt được trong bối cảnh kinh tế Canada tăng trưởng chậm, đồng CAD mất giá so với USD và Việt Nam không còn được hưởng Chương trình ưu đãi thuế quan phổ cập (GPT) từ đầu năm 2025.

Tuy nhiên, theo bà Trần Thu Quỳnh, chuyển biến quan trọng hơn nằm ở cơ cấu thương mại, khi hai nước đang chuyển từ trao đổi thành phẩm sang trao đổi nguyên liệu, vật tư và hàng trung gian phục vụ sản xuất. Riêng hai nhóm máy móc, thiết bị cơ khí và điện tử, điện máy đã chiếm khoảng 53% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Canada. Trong đó, máy móc thiết bị cơ khí đạt hơn 3,5 tỷ USD, tăng 78,4%, còn điện tử, điện máy đạt gần 3,7 tỷ USD. Ở chiều ngược lại, Việt Nam cũng tăng nhập khẩu từ Canada các mặt hàng phục vụ sản xuất như máy móc, sắt thép, phân bón, bột giấy và khoáng sản.

Tham tán thương mại cho rằng xu hướng này cho thấy doanh nghiệp hai nước đang từng bước tham gia vào cùng một chu trình sản xuất, tạo nền tảng để chuyển từ trao đổi thương mại sang bổ trợ kinh tế. Trong bối cảnh Canada đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường và chuỗi cung ứng nhằm giảm phụ thuộc vào Mỹ, Việt Nam có thêm cơ hội trở thành đối tác cung ứng và sản xuất lâu dài.

Dù vậy, tiềm năng hợp tác vẫn chưa được khai thác tương xứng. Nghiên cứu của Thương vụ cho thấy tỷ lệ hàng hóa thực sự khai báo hưởng ưu đãi theo Hiệp định Đối tác và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) năm 2025 mới đạt 18,4%, tương đương 49,8% nếu loại trừ các dòng thuế vốn đã bằng 0%. Theo ước tính của Thương vụ, phần lợi thế thuế quan chưa được tận dụng có giá trị khoảng 237–580 triệu USD trong một năm.

Đầu tư cũng còn dư địa lớn khi Canada hiện là nhà đầu tư lớn thứ 14 tại Việt Nam với hơn 4,9 tỷ USD, nhưng phần lớn tập trung vào bất động sản, trong khi tỷ trọng đầu tư vào chế biến, chế tạo còn thấp. Bà Trần Thu Quỳnh cho rằng nâng cao hiệu quả tận dụng CPTPP, thúc đẩy đầu tư công nghiệp và mở rộng thương mại dịch vụ cần trở thành những trọng tâm hợp tác trong giai đoạn tới.

Đánh giá về khả năng mở rộng thị phần của hàng Việt Nam, Tham tán thương mại cho biết doanh nghiệp đang có lợi thế từ ưu đãi CPTPP, quan hệ bạn hàng ổn định, năng lực đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và cộng đồng gần 300.000 người Việt tại Canada.

Nội thất, gỗ, đồ chơi, dụng cụ thể thao, túi xách và giày dép là những ngành đã có nền tảng xuất khẩu, có khả năng tiến sâu hơn vào hệ thống phân phối sở tại. Năm 2025, xuất khẩu nội thất và gỗ đạt khoảng 726 triệu USD, tăng 22,8%; đồ chơi và dụng cụ thể thao đạt gần 470 triệu USD, tăng 112,9%. Theo bà Trần Thu Quỳnh, doanh nghiệp cần từng bước chuyển từ gia công theo đơn hàng sang xây dựng vị trí ổn định trong hệ thống bán lẻ và tham gia các chương trình nhãn hàng riêng của các chuỗi siêu thị Canada.

Cá tra Việt Nam được xuất khẩu sang các nước Canada, Mexico, Brazil, Anh… Ảnh: Hồng Nhung - TTXVN

Đối với dệt may, dù kim ngạch xuất khẩu lớn, lợi thế thuế quan CPTPP vẫn chưa được khai thác hiệu quả do phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu ngoài khối. Thương vụ ước tính việc cải thiện tỷ lệ tận dụng ưu đãi có thể mang lại lợi ích tài chính hàng chục triệu USD cho ngành này. Trong khi đó, nông sản, thủy sản và thực phẩm chế biến còn dư địa gia tăng thị phần, còn chính sách phát triển hạ tầng và tái công nghiệp hóa của Canada sẽ mở thêm cơ hội cho linh kiện, vật tư và thiết bị công nghiệp Việt Nam.

Tuy nhiên, bà Trần Thu Quỳnh cũng nhấn mạnh rằng để khai thác hiệu quả những cơ hội này, doanh nghiệp Việt Nam cần thay đổi cách tiếp cận thị trường. Thuế quan không còn là rào cản chính đối với nhiều mặt hàng, trong khi các yêu cầu về tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn thực phẩm, môi trường, ghi nhãn và truy xuất nguồn gốc ngày càng phức tạp. Doanh nghiệp cần tính toán chi phí tuân thủ ngay từ khi xây dựng giá thành, kiểm tra kỹ quy tắc xuất xứ theo từng mã hàng và tận dụng cơ chế cộng gộp nguyên liệu trong CPTPP.

Về phát triển thương hiệu, bà Trần Thu Quỳnh khuyến nghị doanh nghiệp có thể bắt đầu từ các siêu thị châu Á và cộng đồng người Việt, tích lũy dữ liệu bán hàng và phản hồi của người tiêu dùng trước khi mở rộng sang các chuỗi bán lẻ chính thống. Thương mại điện tử, hoạt động dùng thử sản phẩm và hợp tác với nhà phân phối bản địa cũng là những kênh tiếp cận đáng chú ý.

Nhìn xa hơn thương mại hàng hóa, Tham tán thương mại cho rằng Việt Nam và Canada có thể mở rộng hợp tác trong 5 lĩnh vực, gồm năng lượng, khoáng sản thiết yếu và công nghệ pin, dịch vụ tài chính, tư vấn kỹ thuật và quản lý dự án hạ tầng, cùng kinh tế số và dịch vụ chuyên môn.

Canada có lợi thế về tài nguyên, công nghệ, tài chính và quản trị, trong khi Việt Nam có năng lực chế biến, sản xuất, lắp ráp và cung ứng dịch vụ. Việc kết nối những thế mạnh bổ trợ này có thể tạo ra các chuỗi giá trị chung, đặc biệt trong năng lượng sạch, chế biến khoáng sản, phát triển phần mềm và hạ tầng.

Theo bà Trần Thu Quỳnh, hợp tác kinh tế Việt Nam–Canada trong giai đoạn mới cần hướng tới mục tiêu không chỉ gia tăng kim ngạch xuất nhập khẩu mà còn mở rộng đầu tư, chuyển giao công nghệ và liên kết sản xuất. Chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực hiện thực hóa những hướng hợp tác này. Tham tán thương mại nhấn mạnh: đích đến là chuyển quan hệ kinh tế hai nước từ “bán hàng cho nhau” sang “cùng sản xuất”, tạo nền tảng để doanh nghiệp hai nước tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.