Truy xuất nguồn gốc, bảo hộ sở hữu trí tuệ tăng giá trị nông sản Việt

 

Không ít nông sản Việt đã tạo dựng được chỗ đứng trên thị trường nhưng vẫn đối mặt với nguy cơ bị giả mạo hoặc đánh mất lợi thế cạnh tranh. Xây dựng thương hiệu gắn với truy xuất nguồn gốc và bảo hộ sở hữu trí tuệ đang trở thành yêu cầu cấp thiết để bảo vệ uy tín, nâng cao giá trị và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Mục tiêu đưa nông nghiệp Việt Nam vào Top 15 thế giới vào năm 2030 được Chính phủ đặt ra tại Nghị quyết 85/NQ-CP ngày 4/4/2026 về Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Kết luận 219-KL/TW của Bộ Chính trị, tiếp tục triển khai Nghị quyết 19-NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn 2045 không chỉ là bài toán tăng trưởng về sản lượng hay kim ngạch xuất khẩu. Quan trọng hơn, đó là yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và xây dựng thương hiệu nông sản đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, nghị quyết nhấn mạnh nhiệm vụ tổ chức lại sản xuất theo vùng chuyên canh, gắn với chỉ dẫn địa lý, truy xuất nguồn gốc và xây dựng mã số vùng trồng, vùng nuôi nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

Theo ông Trần Công Thắng, Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường, các thị trường lớn như EU, Hàn Quốc hay ngay cả Trung Quốc đều đang siết chặt các tiêu chuẩn kỹ thuật, từ truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm đến yêu cầu phát triển bền vững. Điều này buộc nông nghiệp Việt Nam phải thay đổi cách tiếp cận, không còn sản xuất theo những gì mình có mà phải sản xuất theo nhu cầu của thị trường.

Trong bối cảnh đó, thương hiệu nông sản không đơn thuần là một nhãn hiệu được in trên bao bì. Thương hiệu là tổng hòa của chất lượng sản phẩm, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn xanh và uy tín được xây dựng trong suốt quá trình tham gia chuỗi giá trị.

Thực tế cho thấy, những ngành hàng gắn được với thương hiệu đều tạo ra giá trị gia tăng cao hơn. Từ sầu riêng, cà phê chế biến sâu đến cá tra công nghệ cao, giá trị sản phẩm không chỉ đến từ sản lượng mà còn từ chất lượng và sự khác biệt.

Đặc biệt, xu hướng chế biến sâu đang mở ra không gian giá trị mới cho nông sản Việt. Thay vì xuất khẩu nguyên liệu thô, nhiều sản phẩm đã được đa dạng hóa như sầu riêng sấy, cà phê hòa tan hay các sản phẩm giá trị gia tăng từ cá tra... Đây chính là cách để giữ lại giá trị trong nước, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh.

Một ví dụ điển hình là Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long. Theo ông Trần Công Thắng, đề án không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất mà còn hướng tới xây dựng thương hiệu "gạo phát thải thấp" - một lợi thế cạnh tranh mới của Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Thực tế, Việt Nam đã lần đầu tiên chứng nhận và xuất khẩu gạo mang nhãn "phát thải thấp". Hơn 70.000 tấn gạo đã được cấp nhãn, với diện tích được chứng nhận vượt 18.000 ha. Dù con số này còn khiêm tốn so với tổng sản lượng, song đây được xem là bước đi mở đường, đánh dấu sự thay đổi trong tư duy phát triển ngành hàng lúa gạo.

PGS.TS Bùi Bá Bổng, Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam cho rằng, thương hiệu không thể chỉ là một nhãn dán trên bao bì mà phải là "câu chuyện quốc gia" được kể một cách nhất quán. Việt Nam không chỉ là quốc gia xuất khẩu gạo lớn mà còn đang tiên phong trong sản xuất gạo phát thải thấp. Khi câu chuyện này được củng cố bằng dữ liệu, tiêu chuẩn và quy mô sản xuất đủ lớn, giá trị gia tăng sẽ không đến từ việc bán nhiều hơn mà từ việc bán khác đi.

Điểm chung của những thương hiệu nông sản thành công là đều dựa trên nền tảng minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc. Ông Lê Văn Hoàng, Giám đốc Công ty TNHH MTV Cà phê Bazan Đắk Nông cho biết, thương hiệu không thể tách rời khỏi tính minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc. Không chỉ phục vụ thị trường trong nước, doanh nghiệp còn tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu nên phải đáp ứng đồng thời nhiều tiêu chuẩn khắt khe, đặc biệt là các quy định về sản xuất bền vững và không gây mất rừng của EU.

Để đáp ứng yêu cầu này, doanh nghiệp đã xây dựng quy trình sản xuất gắn trực tiếp với từng nông hộ. Mỗi lô sản phẩm đều được ghi chép chi tiết từ vùng nguyên liệu, quy trình canh tác đến chất lượng đầu ra, hình thành "hồ sơ lô hàng" cho phép truy xuất đầy đủ nguồn gốc. Hệ thống này không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu kỹ thuật mà còn tạo dựng uy tín bền vững trên thị trường quốc tế.

 

Không chỉ với cà phê, nhiều sản phẩm đặc sản địa phương cũng đang đặt trọng tâm vào truy xuất nguồn gốc để bảo vệ thương hiệu. Sâm Lai Châu là một ví dụ.

Ông Nguyễn Thành Đồng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lai Châu cho biết, địa phương đang hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học để tiến tới công nhận tiêu chuẩn quốc gia và đưa sâm Lai Châu vào Dược điển. Song song với đó là việc cấp mã số vùng trồng, quản lý chặt chẽ các cơ sở sản xuất nhằm bảo đảm tính minh bạch, truy xuất nguồn gốc.

Theo ông Nguyễn Thành Đồng, đây là công cụ quan trọng để bảo vệ thương hiệu, ngăn chặn tình trạng giả mạo và làm ảnh hưởng đến uy tín sản phẩm. Xây dựng thương hiệu bền vững phải bắt đầu từ chuỗi giá trị, nghĩa là từ người sản xuất, doanh nghiệp thu mua, đơn vị chế biến đến thị trường phải được kết nối trong một hệ thống có trách nhiệm và chia sẻ lợi ích.

Ở tầm quốc gia, ngành nông nghiệp cũng đang đẩy mạnh xây dựng Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản. Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản đã triển khai 112 nhóm sản phẩm của 547 nông hộ, 255 vùng trồng và 149 doanh nghiệp tại 26/34 tỉnh, thành phố trên cả nước. Từ ngày 1/7/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường dự kiến mở rộng triển khai truy xuất nguồn gốc đối với nhiều nông sản chủ lực như lúa gạo, thịt, trứng, sữa, dứa, chanh leo và chè với sự tham gia của nhiều doanh nghiệp lớn.

Đây không chỉ là công cụ phục vụ quản lý chuỗi hay đáp ứng yêu cầu xuất khẩu. Xa hơn, truy xuất nguồn gốc cùng với bảo hộ sở hữu trí tuệ đang trở thành nền tảng để xây dựng niềm tin thị trường, nâng cao giá trị gia tăng và từng bước định vị thương hiệu nông sản Việt trên bản đồ nông nghiệp thế giới.