Từ chính sách đến quy hoạch 100 năm, Hà Nội định hình không gian phát triển mới

Nghị quyết 02-NQ/TW của Bộ Chính trị, Luật Thủ đô 2026 và Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đang tạo thành một chuỗi chính sách nhằm thay đổi cách Hà Nội tổ chức không gian và huy động nguồn lực phát triển. Điểm đáng chú ý là các chính sách về giao thông, đất đai, nhà ở, môi trường, khoa học công nghệ không còn được đặt riêng lẻ mà hướng tới cùng một mục tiêu: xây dựng Hà Nội đa cực, đa trung tâm, xanh, thông minh và nâng chất lượng sống. 

Quy hoạch tổng thể Thủ đô được Hà Nội phê duyệt tháng 5/2026, trên nền tảng Nghị quyết 02-NQ/TW về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới, Luật Thủ đô 2026 và các nghị quyết của Quốc hội. Quy hoạch có tầm nhìn đến 100 năm, chia các giai đoạn phát triển đến 2035, 2045, 2065 và 2085, với cấu trúc “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”, lấy sông Hồng làm trục cảnh quan sinh thái - văn hóa chủ đạo. 

Đây là sự thay đổi quan trọng so với cách tiếp cận quy hoạch trước đây, khi Hà Nội từng phải triển khai song song Quy hoạch Thủ đô và Quy hoạch chung Thủ đô. 

Theo thành phố, việc tích hợp hai hệ thống nhằm khắc phục tình trạng chồng chéo, thiếu đồng bộ giữa chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và tổ chức không gian, đồng thời tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho các dự án lớn. 

Quy hoạch mới xác định Hà Nội không phát triển đơn cực quanh khu vực nội đô mà hình thành chùm đô thị, 9 cực tăng trưởng, 9 trung tâm lớn đa chức năng và các trục động lực kết nối vùng. Mục tiêu đến năm 2045 là trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo quan trọng của khu vực châu Á - Thái Bình Dương; đến năm 2065 hướng tới thành phố toàn cầu. 

Theo Bí thư Thành ủy Hà Nội Trần Đức Thắng, Nghị quyết 02-NQ/TW, Luật Thủ đô 2026 và Quy hoạch tổng thể tạo ra một “bệ phóng” mới cho Thủ đô. Theo ông, động lực đột phá đến từ thể chế, còn không gian phát triển mới được tạo lập bởi quy hoạch; mục tiêu cuối cùng là để người dân được sống trong môi trường văn minh, an toàn, đáng sống và hạnh phúc. 

Mối liên kết giữa các chính sách trở nên rõ hơn. Quy hoạch xác định nơi nào phát triển, thể chế xác định cách thức thực hiện còn các chính sách chuyên ngành phải bảo đảm những không gian mới đó có đủ hạ tầng, việc làm và dịch vụ để trở thành các trung tâm đô thị thực sự. 

GS Đặng Hùng Võ đánh giá, việc kéo dài tầm nhìn quy hoạch là cần thiết để tránh tình trạng phát triển “chắp vá theo nhiệm kỳ”. Tuy nhiên, quy hoạch dài hạn phải gắn với nguồn lực và lợi ích của người dân, đặc biệt trong tái thiết đô thị và phân phối giá trị đất đai tăng thêm. 

Đây cũng là bài toán quan trọng khi Hà Nội bước vào giai đoạn triển khai quy hoạch. Bởi một quy hoạch tốt không chỉ cần xác định được những cực tăng trưởng mới mà còn phải tạo ra cơ chế để đất đai, hạ tầng và nguồn vốn vận hành cùng hướng. 

Xét về cấu trúc đô thị mới, giao thông là ví dụ rõ nhất cho sự gắn kết chính sách. Điển hình như quy hoạch tổng thể xác định đường sắt đô thị là một trong những hạ tầng xương sống của cấu trúc đô thị đa cực. Hà Nội đặt mục tiêu phát triển mạng lưới đường sắt khoảng 1.200 km, trong đó đường sắt đô thị khoảng 979 km, đồng thời phát triển các khu vực TOD quanh nhà ga. 

Theo ông Đào Minh Tâm - Phó Giám đốc Sở Xây dựng Hà Nội, đường sắt đô thị không chỉ để vận chuyển hành khách mà còn có vai trò tổ chức lại không gian, kết nối các cực phát triển và tạo hạt nhân cho các khu TOD. 

PGS.TS Phạm Hoàng Kiên - Trường Đại học Giao thông Vận tải nhận xét, khi mạng lưới đường sắt đô thị đạt quy mô đủ lớn, các tuyến có thể kết nối thành mạng, giúp lượng hành khách tăng mạnh và phát huy vai trò vận tải công cộng khối lượng lớn. 

Khi quy mô mạng lưới đủ lớn sẽ tạo thị trường để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào công nghiệp đường sắt. Đầu tư hệ thống metro không thể tách khỏi quy hoạch đất đai. 

Nhà ga phải trở thành trung tâm của không gian đô thị mới, nơi có nhà ở, việc làm, thương mại, dịch vụ và không gian công cộng. Khi đó, TOD vừa giải quyết bài toán giao thông, vừa tạo giá trị đất đai và nguồn lực để tái đầu tư hạ tầng. 

Cùng đó, chính sách nhà ở cũng cần được đặt trong cấu trúc này. Nếu nhà ở xã hội, nhà ở cho người lao động và nhà ở tái định cư tiếp tục phát triển xa các trung tâm việc làm, hệ thống giao thông công cộng, trường học và bệnh viện, thành phố có thể tạo thêm nguồn cung nhưng đồng thời phát sinh nhu cầu đi lại và áp lực lên hạ tầng. 

Ngược lại, khi nhà ở được bố trí trong các cực phát triển và quanh hệ thống giao thông công cộng, chính sách an sinh có thể đồng thời hỗ trợ mục tiêu giãn dân, giảm ùn tắc và hình thành các trung tâm đô thị mới. 

Quy hoạch 100 năm xác định xanh hóa nội đô, chuyển dịch sang năng lượng sạch, giảm phát thải, phát triển kinh tế tuần hoàn và thích ứng biến đổi khí hậu. Điều này đòi hỏi chính sách giao thông, sử dụng đất và môi trường cùng vận hành. 

Vùng phát thải thấp sẽ khó phát huy tác dụng nếu thiếu phương tiện công cộng; đô thị nén quanh nhà ga chỉ bền vững khi đi cùng không gian xanh, hạ tầng xã hội và kiểm soát mật độ. 

Ở chiều ngược lại, việc lấy sông Hồng làm trục cảnh quan sinh thái - văn hóa chủ đạo cho thấy chính sách môi trường, chỉnh trang đô thị, giao thông và phát triển kinh tế có thể cùng hội tụ trong một không gian. 

“Thách thức lớn của quy hoạch dài hạn không chỉ là xây dựng những không gian mới mà còn phải giữ được “hồn cốt” Hà Nội. Phát triển đa trung tâm muốn thành công phải tạo được việc làm và sức sống tại các cực mới; nếu chỉ xây dựng nhà ở mà thiếu hoạt động kinh tế, nguy cơ hình thành những khu đô thị ít sức sống vẫn tồn tại” - GS Đặng Hùng Võ khuyến cáo.

Như vậy, quy hoạch 100 năm không chỉ là câu chuyện xây dựng. Đằng sau mỗi cực đô thị là bài toán việc làm, nhà ở, trường học, bệnh viện, giao thông, không gian xanh và dịch vụ. 

Bí thư Thành ủy Trần Đức Thắng đã nhấn mạnh, thành phố sẽ tập trung nguồn lực cho giao thông công cộng, các tuyến vành đai, cầu vượt sông, khu công nghệ cao, hạ tầng số, năng lượng, giáo dục, y tế và môi trường; đồng thời phát triển nhà ở, an sinh để thu hút nhân lực chất lượng cao. 

Điều này cho thấy mục tiêu của quy hoạch không dừng ở mở rộng không gian. Hà Nội đang hướng tới một hệ sinh thái phát triển trong đó hạ tầng tạo không gian, không gian thu hút việc làm, việc làm tạo nhu cầu nhà ở và dịch vụ, còn các chính sách xã hội và môi trường giúp kiểm soát chất lượng tăng trưởng. 

Thước đo của chuỗi chính sách này vẫn là khả năng triển khai. Mọi chủ trương, dự án và công trình của Thủ đô phải trả lời được ba câu hỏi: người dân được hưởng gì, chất lượng cuộc sống được nâng lên thế nào và bản sắc Thăng Long - Hà Nội được gìn giữ ra sao – Bí thư Thành ủy yêu cầu. 

Với tầm nhìn 100 năm, đây cũng là cách kiểm chứng sự gắn kết giữa nghị quyết, quy hoạch và chính sách. Một tuyến metro không chỉ được đo bằng số kilomet đường ray; một khu đô thị mới không chỉ bằng số căn nhà hay một dự án chỉnh trang không chỉ bằng diện tích xây dựng. Giá trị cuối cùng nằm ở việc các chính sách có tạo được một cấu trúc đô thị cân bằng hơn, giảm áp lực cho khu vực trung tâm, mở thêm cơ hội việc làm và nhà ở, cải thiện môi trường, đồng thời giữ được những lớp văn hóa làm nên bản sắc Hà Nội. 

Nếu làm được điều đó, Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm sẽ không chỉ là bản đồ phát triển không gian, mà trở thành khung để các chính sách của Hà Nội cùng hướng về một mục tiêu dài hạn. Thủ đô phát triển nhưng không đánh đổi chất lượng sống và bản sắc riêng.