Tuyên chiến với IUU - Bài cuối: Hành trình hồi sinh nguồn lợi từ biển

Trước thách thức ấy, việc khôi phục và bảo vệ nguồn lợi thủy sản đã trở nên cấp bách và là trách nhiệm chung của cả cộng đồng. Từ những mô hình nhỏ nơi làng chài ven biển, cho đến các chương trình đồng quản lý cấp quốc gia, tất cả đang thắp lên niềm tin rằng nguồn lợi sẽ dồi dào trở lại, biển sẽ lại xanh và nghề biển mang lại cuộc sống ấm no hơn.

Duyên hải Nam Trung Bộ là ngư trường lớn của cả nước, cũng là nơi tập trung nhiều hộ nghèo sống dựa vào biển. Nhưng càng về sau, biển càng ít cá, mỗi chuyến ra khơi, ngư dân lại thêm phần lo lắng. Nguồn lợi thủy sản suy giảm khiến ngư dân càng loay hoay tìm kế sinh nhai giữa biển cả.

Ông Võ Viết Tuấn, ngụ xã Tân Thành, tỉnh Lâm Đồng – người đã hơn 40 năm gắn bó với nghề biển cảm nhận rõ sự khác biệt về nguồn lợi biển. Ông nhận ra rằng, bảo vệ nguồn lợi thủy sản không chỉ là chuyện trước mắt, mà là trách nhiệm với thế hệ mai sau. Nếu con người biết gìn giữ, bảo vệ, biển sẽ hồi sinh.

Khi những hoạt động khai thác tận diệt được kiềm chế, môi trường biển dần hồi phục. Cá tôm bắt đầu trở lại, rạn san hô tái sinh, nước biển trong hơn. Nhiều địa phương ven biển đã chủ động hơn trong việc xây dựng mô hình đồng quản lý nguồn lợi thủy sản, lấy người dân làm trung tâm. Ông Huỳnh Quang Huy, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản và Biển đảo (Sở Nông nghiệp và Môi trường Lâm Đồng) chia sẻ, các dự án đồng quản lý cần khởi đầu từ “những đốm lửa nhỏ, để rồi lan tỏa thành ngọn lửa lớn”. 

Theo ông Huỳnh Quang Huy, điều quan trọng là xác định vùng biển phù hợp với năng lực quản lý của cộng đồng, chọn ra các loài thủy sản gắn với sinh kế của ngư dân. Mọi hoạt động phải dựa trên nhu cầu thực tế và phù hợp với đặc thù tự nhiên, tập quán, văn hóa của từng vùng. Ngay từ giai đoạn thiết kế, cần dự liệu trước rủi ro từ biến đổi khí hậu đến biến động kinh tế để xây dựng kịch bản phù hợp.

Đến nay, cả nước đã có 15 trong số 34 tỉnh, thành triển khai mô hình đồng quản lý, với khoảng 166.000 ha biển và 2.000 ha vùng nước nội địa được giao cho các tổ chức cộng đồng quản lý. Ngành thủy sản đang hướng tới mục tiêu có 60% các tỉnh, thành phố áp dụng mô hình này, gắn với chương trình xây dựng nông thôn mới và phát triển du lịch sinh thái biển.

Theo ông Nguyễn Quang Hùng, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư, khi mô hình đồng quản lý đi vào hoạt động, nhận thức của ngư dân về khai thác bền vững được nâng cao rõ rệt. Họ hiểu rằng, nếu bảo vệ tốt nguồn lợi, chính họ sẽ là người được hưởng lợi đầu tiên và từ đó ngư dân tự nguyện và hăng hái tham gia vào các tổ đồng quản lý. Tuy vậy, cũng như nhiều chính sách cộng đồng khác, mô hình đồng quản lý vẫn còn đối mặt với không ít khó khăn khi nguồn lực hỗ trợ sau các dự án thí điểm còn hạn chế.

Theo Cục thủy sản và Kiểm ngư, hiện nay, tổng diện tích khu vực biển được khoanh vùng bảo tồn và quản lý đa dạng sinh học đã đạt 208.691 ha, chiếm 0,2% diện tích vùng biển tự nhiên của Việt Nam. Mục tiêu đến năm 2030 là tăng lên 463.587 ha, với 27 khu bảo tồn biển; trong đó có 11 khu cấp quốc gia và 16 khu cấp tỉnh. Đây là những “lá phổi xanh” của đại dương, nơi giữ gìn cân bằng sinh thái và đảm bảo nguồn lợi tái tạo cho tương lai.

Song song với nỗ lực bảo tồn, việc xử lý các hành vi khai thác hủy diệt được siết chặt. Tình trạng sử dụng thuốc nổ, xung điện, chất độc… từng là vấn nạn nhức nhối nay đã giảm đáng kể nhờ việc thực hiện Chỉ thị 19/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 30/7/2014 của Thủ tướng Chính phủ về tiếp tục đẩy mạnh triển khai thực hiện Chỉ thị số 01/1998/CT-TTg ngày 02/01/1998 của Thủ tướng Chính phủ về việc nghiêm cấm sử dụng chất nổ, xung điện, chất độc để khai thác thủy sản  và tăng cường bảo vệ nguồn lợi thủy sản trong thời gian tới. Nhiều trường hợp vi phạm bị xử lý hình sự và một bộ phận ngư dân trước đây từng sử dụng phương thức hủy diệt đã chuyển sang nghề khai thác khác bền vững, thân thiện hơn với môi trường. Những thay đổi đó tuy nhỏ, nhưng là tín hiệu tích cực cho thấy nhận thức về bảo vệ môi trường biển đang lan tỏa trong cộng đồng.

Việc thả giống tái tạo nguồn lợi thủy sản cũng trở thành một hoạt động thường niên, thu hút sự tham gia của nhiều tầng lớp xã hội. Hàng triệu con giống, đặc biệt là các loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm, loài thủy sản đặc hữu được thả về sông, hồ và vùng biển ven bờ. Theo ông Nguyễn Quang Hùng, việc này không chỉ góp phần tái tạo nguồn lợi thủy sản, phục hồi trữ lượng thủy sản mà còn nâng cao ý thức của người dân, hạn chế sự phát tán của loài ngoại lai, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học và môi trường tự nhiên. 

Cùng với việc cơ cấu lại nghề khai thác dựa trên kết quả điều tra, đánh giá nguồn lợi thủy sản, Việt Nam đặt mục tiêu phát triển nghề cá theo hướng hiện đại, bền vững, có trách nhiệm, nơi sinh kế của ngư dân không đối lập với bảo tồn thiên nhiên. Việt Nam phấn đấu trở thành quốc gia có nghề cá phát triển ngang tầm với các quốc gia có ngành thủy sản phát triển trong khu vực và trên thế giới, với đa dạng sinh học biển và các thủy vực nội địa được bảo tồn, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao. Qua đó, góp phần bảo đảm an sinh xã hội, đồng thời giữ vững chủ quyền, an ninh, trật tự và lợi ích quốc gia trên các vùng sông, vùng biển của Tổ quốc.