Về chùa Khmer nghe nhạc ngũ âm: Nối dài hơi thở văn hóa Nam Bộ

Với đồng bào Khmer Nam Bộ, nhạc ngũ âm không chỉ góp phần tạo nên không khí trang nghiêm trong các nghi lễ Phật giáo hay rộn ràng trong những lễ hội truyền thống, mà còn là một phần văn hóa được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Tại các ngôi chùa Khmer ở An Giang, những lớp học nhạc ngũ âm đang giúp thế hệ trẻ hiểu, yêu và tiếp tục gìn giữ những thanh âm đặc trưng của dân tộc mình.

Từ niềm đam mê đến người giữ nghề

Đôi tay thoăn thoắt chuyển từ chiếc cồng sang bộ trống rồi đến những nhạc cụ khác, anh Chau Vanh Tha (26 tuổi, ở xã Tri Tôn) khiến những người chứng kiến không khỏi bất ngờ bởi khả năng sử dụng thành thạo nhiều nhạc cụ trong dàn nhạc ngũ âm.

Sinh ra và lớn lên ở vùng đồng bào dân tộc Khmer Tri Tôn (An Giang), tiếng nhạc ngũ âm đã trở nên quen thuộc với Vanh Tha từ thuở nhỏ. Mỗi dịp Tết Chôl Chnăm Thmây, lễ Sen Dolta hay Ok Om Bok, âm thanh của dàn nhạc vang lên tại chùa lại khiến Chau Vanh Tha say mê, đứng hàng giờ để lắng nghe. Anh kể rằng mình bắt đầu học chơi nhạc ngũ âm tại chùa. Khi đó, nhà chùa mời thầy từ Campuchia sang truyền dạy. Ban đầu, việc học không dễ dàng bởi mỗi loại nhạc cụ có kỹ thuật riêng, người học phải nhớ từng nhịp, từng bài. Chỉ cần đánh lệch một nhịp, cả dàn nhạc có thể mất đi sự hòa hợp.

Để chơi thành thạo, Vanh Tha dành nhiều thời gian luyện tập, kiên trì sửa từng nhịp gõ, từng động tác chơi nhạc cụ. Theo anh, nhạc ngũ âm đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các thành viên. Mỗi người đảm nhận một phần, nhưng để tạo nên một bản nhạc hoàn chỉnh, người chơi phải biết lắng nghe và hòa mình với cả dàn nhạc. “Chơi nhạc ngũ âm không hề dễ, bởi mỗi nhạc cụ có nhịp điệu và cách chơi khác nhau, người chơi phải phối hợp thật ăn ý với nhau khi biểu diễn. Muốn chơi nhạc ngũ âm lâu dài, trước hết phải có niềm đam mê và yêu thích”, anh chia sẻ.

Từ một cậu bé say mê tiếng nhạc ngũ âm nơi sân chùa, nay Vanh Tha nay đã trở thành một trong những người trẻ thường xuyên tham gia biểu diễn nhạc ngũ âm tại các lễ hội văn hóa và nghi lễ Phật giáo của đồng bào Khmer trong và ngoài địa phương. Điều đáng quý là những kiến thức và kinh nghiệm có được qua quá trình học tập, biểu diễn nhạc ngũ âm được Vanh Tha tận tình chia sẻ, truyền lại cho các bạn trẻ đang theo học tại các chùa Khmer ở Tri Tôn.

Người trẻ trở về truyền lại kiến thức

Để tiếng nhạc ngũ âm được gìn giữ và lan tỏa, ngày càng có nhiều thanh niên Khmer được đào tạo bài bản, sau đó trở về quê hương để truyền lại nghề cho thế hệ trẻ. Tốt nghiệp chuyên ngành Biểu diễn nhạc cụ truyền thống Khmer Nam Bộ tại Trường Đại học Trà Vinh năm 2021, anh Chau Soc Kung (sinh năm 1997, xã Ô Lâm, tỉnh An Giang) trở về quê hương, mang những kiến thức được học để truyền lại cho thế hệ trẻ, góp phần gìn giữ tiếng nhạc ngũ âm của đồng bào Khmer.

Tại chùa Snaydonkum (xã Ô Lâm), Chau Soc Kung trực tiếp hướng dẫn các học viên làm quen với nhạc ngũ âm. Từ những nhịp đầu tiên còn vụng về, các em từng bước làm quen với từng loại nhạc cụ, cách giữ nhịp và quan trọng hơn là cách phối hợp với những thành viên khác trong dàn nhạc. Với Chau Soc Kung, truyền dạy nhạc ngũ âm không đơn thuần là hướng dẫn các em cách đánh từng loại nhạc cụ. Người học còn phải hiểu bài bản, nắm được vai trò của mình và biết phối hợp với cả dàn nhạc.

Theo anh Chau Soc Kung, người chơi nhạc ngũ âm thường khoảng 25 tuổi trở lên mới có đủ kỹ năng, bản lĩnh và kinh nghiệm để tham gia biểu diễn trong những lễ lớn của đồng bào Khmer. Vì vậy, việc học cần được bắt đầu từ sớm và duy trì trong thời gian dài. “Ngày càng có nhiều bạn trẻ tìm đến học nhạc ngũ âm. Tôi thường nói với các em rằng học không chỉ để biết chơi nhạc, mà còn là cách giữ gìn văn hóa của ông bà. Sau này, chính các em sẽ tiếp tục truyền lại cho thế hệ sau. Muốn nhạc ngũ âm được gìn giữ lâu dài, trước hết phải để thế hệ trẻ hiểu, yêu và chủ động tiếp nhận”, anh Chau Soc Kung chia sẻ.

Sự trở về của những người trẻ được đào tạo bài bản như Chau Soc Kung đang tạo thêm một cầu nối quan trọng giữa truyền thống và thế hệ hôm nay. Tuy nhiên, để những người trẻ có nơi học, có người dạy và có điều kiện thực hành, phía sau đó còn có sự chung tay của các nhà chùa và cộng đồng.

Nhiều năm trước, nhận thấy thanh niên trong cộng đồng Khmer biết chơi nhạc ngũ âm ngày càng ít, trong khi nhu cầu sử dụng dàn nhạc trong các nghi lễ, lễ hội vẫn còn, Hòa thượng Chau Ty (trụ trì chùa Soài So, xã Tri Tôn, An Giang) quyết định mời giáo viên từ Campuchia sang truyền dạy nhạc ngũ âm. Mỗi lớp có khoảng tám học viên. Số lượng không nhiều, nhưng theo Hòa thượng Chau Ty, điều quan trọng là các em đến học bằng sự tự nguyện và niềm yêu thích.

“Nhà chùa không quan trọng có nhiều hay ít học viên, mà quan trọng là có những người thật sự yêu thích và muốn gắn bó lâu dài với nhạc ngũ âm. Muốn bảo tồn thì phải có người học, nhất là thế hệ trẻ. Nếu không đào tạo lớp kế cận, sau này sẽ khó có người tiếp tục biểu diễn. Học nhạc ngũ âm không dễ, vì vậy phải yêu văn hóa dân tộc mới có thể theo học lâu dài”, Hòa thượng Chau Ty chia sẻ.

Tại chùa Soài So, các học viên học nhạc ngũ âm không chỉ tập cách sử dụng từng nhạc cụ mà còn được tìm hiểu ý nghĩa của từng bài nhạc, từng nghi lễ. Qua đó, các em hiểu rằng mỗi giai điệu không tồn tại độc lập mà gắn với đời sống văn hóa, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng Khmer.

Để những thanh âm tiếp tục ngân vang

Đồng bào Khmer chiếm khoảng 8% dân số An Giang sống tập trung ở vùng biên giới. Trong đời sống văn hóa Khmer, nhạc ngũ âm hiện diện trong nhiều lễ hội và các nghi thức Phật giáor. Dàn nhạc ngũ âm gồm năm nhóm nhạc cụ cơ bản như: nhóm gõ bằng kim loại (Chiêng, Cồng), nhóm gõ bằng da (Trống skor), nhóm gõ bằng gỗ (Rôneat), nhóm hơi (Sralai, Khloy) và nhóm dây (Trô-sao, Chà-pây).

Âm nhạc ngũ âm không chỉ thể hiện kỹ năng nghệ thuật tinh tế mà còn phản ánh quan niệm âm dương, ngũ hành, và triết lý hài hòa giữa con người với tự nhiên. Dàn nhạc này thường được biểu diễn trong các nghi lễ Phật giáo Nam tông Khmer, các lễ hội truyền thống như Chol Chnam Thmay, Sen Dolta, Ok Om Bok, cũng như trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng tại các chùa Khmer An Giang.

Hiện hầu hết các chùa Khmer tại An Giang đều duy trì một dàn nhạc ngũ âm, nhưng số lượng nghệ nhân am hiểu sâu về kỹ thuật trình diễn và chế tác nhạc cụ đang giảm dần. Đội ngũ nghệ nhân ngày càng lớn tuổi, lớp trẻ kế thừa còn ít. Hoạt động truyền dạy chủ yếu mang tính tự phát, thiếu giáo trình và không gian luyện tập thường xuyên. Bên cạnh đó, nhiều nhạc cụ xuống cấp, tư liệu về bài bản và kỹ thuật trình diễn chưa được lưu giữ, số hóa đầy đủ.

Trước thực tế đó, UBNDA tỉnh An Giang đã ban hành Đề án “Bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống dân tộc Khmer trên địa bàn tỉnh An Giang giai đoạn 2026-2030” xác định bảo tồn nhạc ngũ âm phải lấy cộng đồng làm trung tâm. Để bảo tồn nhạc ngũ âm, ông Lê Văn Phước, Phó chủ tịch UBND tỉnh An Giang cho biết, Đề án chú trọng hỗ trợ nghệ nhân truyền nghề; mở các lớp dạy nhạc ngũ âm cho thanh thiếu niên tại chùa Khmer, trường học và trung tâm văn hóa. Qua đó, những thanh âm ngũ âm không chỉ được gìn giữ mà tiếp tục hiện diện trong đời sống, giúp thế hệ trẻ hiểu, yêu và chủ động tiếp nối di sản văn hóa của cộng đồng Khmer Nam Bộ.

Theo ông Lê Văn Phước, Đề án cũng chú trọng việc bảo tồn sẽ gắn với phát triển du lịch văn hóa. Nhạc ngũ âm được đưa vào các lễ hội, chương trình biểu diễn và các sản phẩm du lịch trải nghiệm tại những địa phương có đông đồng bào Khmer. Qua đó, du khách có thể trực tiếp thưởng thức, tìm hiểu về nhạc cụ và những giá trị văn hóa phía sau từng giai điệu.

Đề án cũng kỳ vọng khi nhạc ngũ âm trở thành một phần của sản phẩm du lịch, tạo thêm không gian biểu diễn, tăng thu nhập cho nghệ nhân và cộng đồng, từ đó tạo động lực để người dân tiếp tục gìn giữ di sản. Qua đó, thế hệ trẻ có thêm cơ hội tiếp cận, yêu thích và chủ động tiếp nối những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer Nam Bộ.