Xung đột Trung Đông châm ngòi "cú sốc" phân bón toàn cầu

Việc Eo biển Hormuz - tuyến đường huyết mạch vận chuyển khoảng 1/3 nguồn cung phân bón thế giới - gần như bị phong tỏa do xung đột tại Trung Đông đang gây ra một "cú sốc" chưa từng có cho ngành nông nghiệp toàn cầu. Giữa bối cảnh chuỗi cung ứng đứt gãy và giá cả leo thang, hàng loạt quốc gia đang phải chạy đua tìm kiếm nguồn cung thay thế nhằm đảm bảo an ninh lương thực.

Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) ngày 17/3 đã cảnh báo nếu xung đột không chấm dứt trước giữa năm nay và giá dầu duy trì trên mức 100 USD/thùng, sẽ có thêm gần 45 triệu người rơi vào cảnh thiếu đói hoặc thậm chí tồi tệ hơn. Nguyên nhân chính là do việc phong tỏa Eo biển Hormuz làm gián đoạn nghiêm trọng chuỗi cung ứng phân bón – yếu tố then chốt trong sản xuất nông nghiệp toàn cầu.

Khu vực Vùng Vịnh hiện chiếm tới 43% lượng urê, 44% lượng lưu huỳnh và hơn 25% lượng amoniac vận chuyển bằng đường biển của toàn cầu. Tuy nhiên, tình trạng gián đoạn nguồn cung khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) - nguyên liệu đầu vào thiết yếu để sản xuất phân bón - đã buộc nhiều nhà sản xuất lớn phải tuyên bố tình trạng bất khả kháng. Điển hình là tập đoàn Qatar Energy đã ngừng hoạt động tại nhà máy urê lớn nhất thế giới sau các cuộc tấn công vào cơ sở LNG của nước này. Tương tự, các nhà máy tại Ai Cập, Ấn Độ và Bangladesh đều phải đóng cửa, cắt giảm sản lượng hoặc đẩy nhanh tiến độ bảo dưỡng thường niên do thiếu hụt khí đốt. Trung Quốc cũng đã có động thái siết chặt các hạn chế đối với hoạt động xuất khẩu mặt hàng này.

Hệ lụy trực tiếp là sự bùng nổ về giá cả. Dữ liệu từ nền tảng Argus cho thấy giá urê xuất khẩu từ Trung Đông đã tăng khoảng 40%, từ mức dưới 500 USD/tấn trước khi xung đột nổ ra vọt lên mức hơn 700 USD/tấn. Tại Ai Cập, giá urê cũng tăng 25% lên 625 USD/tấn chỉ trong một thời gian ngắn. Tại thị trường Mỹ, giá các loại phân bón đã ghi nhận mức tăng lên tới 32%.

Tác động của "cú sốc" này đang lan rộng đến các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu. Brazil - quốc gia phụ thuộc gần 100% vào urê nhập khẩu với một nửa được vận chuyển qua Eo biển Hormuz - đang đối mặt với rủi ro gián đoạn nguồn cung lớn. Tại Ấn Độ, nơi nhập khẩu hơn 40% phân bón từ Trung Đông, lô hàng 1,3 triệu tấn urê vừa được ký kết đang đối mặt với nguy cơ không thể giao đúng hạn.

Ngay cả một cường quốc nông nghiệp như Mỹ cũng không "miễn nhiễm" với những căng thẳng trên thị trường phân bón. Nông dân nước này đã phản ánh tình trạng thiếu hụt nguồn cung lên tới 25% ngay trong cao điểm mùa vụ.  Giá phân bón tại nước này cũng đã tăng tới 32% kể từ khi cuộc xung đột bắt đầu. 

Trước nguy cơ khủng hoảng an ninh lương thực, các quốc gia đang khẩn trương xoay sở. Cố vấn Kinh tế Nhà Trắng Kevin Hassett cho biết chính quyền Tổng thống Donald Trump đang tích cực đàm phán với Maroc và Venezuela để bù đắp nguồn cung thiếu hụt. Trong khi đó, các hiệp hội nông nghiệp lớn của Mỹ đang gây áp lực buộc chính phủ tạm dừng áp thuế đối kháng đối với phân bón nhập khẩu từ Maroc và Nga để hạ nhiệt giá cả. Một bộ phận nông dân cũng dự kiến chuyển đổi sang các loại cây trồng cần ít phân bón hơn như đậu tương để giảm chi phí.

Tại Đông Nam Á, Philippines cũng đang chủ động triển khai các biện pháp phòng ngừa. Bộ trưởng Nông nghiệp Francisco Tiu Laurel Jr. cho biết dù nước này có đủ lượng phân bón dự trữ đến hết tháng 5/2026 và đã đặt mua 84% nhu cầu của năm nay, giới chức vẫn lo ngại về khả năng chậm trễ trong khâu vận chuyển. Do đó, chính phủ đang tích cực đàm phán với Trung Quốc, Nga, Ấn Độ và Belarus để củng cố vững chắc nguồn cung.

Ngân hàng Scotia Bank dự báo xuất khẩu urê toàn cầu trong tháng 3/2026 sẽ sụt giảm mạnh từ mức 3,5 - 5 triệu tấn trong điều kiện bình thường xuống còn 1,5 triệu tấn. Các nhà phân tích từ tổ chức tư vấn CRU cảnh báo trong bối cảnh Nga gặp khó khăn về logistics và Trung Quốc siết chặt xuất khẩu, thế giới sẽ không có nhà cung cấp nào đủ sức nhanh chóng lấp đầy khoảng trống nguồn cung từ Trung Đông. Nếu xung đột tiếp diễn, giá các loại phân bón gốc nitơ có thể tăng gấp đôi, đe dọa nghiêm trọng đến hoạt động sản xuất nông nghiệp và an ninh lương thực toàn cầu.