AFF 2026: Việt Nam khẳng định vai trò kiến tạo tương lai ASEAN

Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) lần thứ 3 năm 2026 vừa khép lại không chỉ là một sự kiện đa phương mang tính bản lề của khu vực, mà còn tạo ra một "điểm hẹn" kết hợp cùng chuỗi chuyến thăm chính thức Việt Nam của 4 Thủ tướng: Lào, Campuchia, Thái Lan và Timor-Leste.

Chuỗi sự kiện kết hợp 2 trong 1 này đã phác họa rõ nét bước chuyển mình chiến lược của Việt Nam: từ vị thế "đồng hành" vươn lên "chủ động kiến tạo" tương lai khu vực, đồng thời tạo ra sức mạnh cộng hưởng to lớn giữa đối ngoại đa phương và đối ngoại song phương. 

*Bước chuyển dịch tư duy chiến lược của ASEAN 

Thành công của AFF 2026 trước hết nằm ở năng lực nhạy bén trong việc định hình chương trình nghị sự của Việt Nam, đặt trong bối cảnh toàn cầu và khu vực đang bước vào một "bước ngoặt mang tính thời đại".

Sáng 9/6/2026, Diễn đàn Tương lai ASEAN lần thứ ba khai mạc tại Hà Nội. Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng cùng Thủ tướng Lào Sonexay Siphandone, Thủ tướng Campuchia Hun Manet, Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul và Thủ tướng Timor-Leste Kay Rala Xanana Gusmão đến dự Phiên khai mạc. Ảnh: Dương Giang, An Đăng – TTXVN

Đại sứ Phạm Quang Vinh (nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao) phân tích, ASEAN hiện nay đang phải đối mặt với một "áp lực kép": một mặt phải triển khai hiệu quả Tầm nhìn Cộng đồng 2045 mang tính dài hạn, mặt khác phải ứng phó với những sức ép mang tính sống còn như sự đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, bài toán quản trị trí tuệ nhân tạo (AI), và sức ép chuyển đổi mô hình phát triển sang xanh và số hóa. Đại sứ nhấn mạnh, trước những thách thức đan xen này, "đứng một mình sẽ rất khó", buộc các nước phải cộng hưởng sức mạnh tập thể của đại gia đình ASEAN. 

Nhìn lại quá trình hội nhập của đất nước, Đại sứ Phạm Quang Vinh chỉ ra tại diễn đàn lần này, Việt Nam đã đánh dấu một bước tiến vượt bậc về chất: đi từ "tham gia" thuở ban đầu, tiến tới "đồng hành", và giờ đây là vươn tầm "chủ động kiến tạo". Sự chủ động này được định hướng rõ nét qua lăng kính 3 chữ P: Hòa bình (Peace) là nền tảng, Thịnh vượng (Prosperity) là động lực, và hướng tới Người dân (People) là mục tiêu tối thượng. 

Để hiện thực hóa những mục tiêu vĩ mô đó, tư duy của toàn khối cần một cuộc chuyển mình. Bổ sung và làm sâu sắc thêm góc nhìn này, Tiến sĩ Đào Ngọc Báu (Viện trưởng Viện Chính trị và Quan hệ quốc tế, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh) đã có những đúc kết về bước chuyển dịch tư duy mạnh mẽ của ASEAN.

Theo ông, chuỗi hoạt động "lần đầu tiên" tại AFF 2026 cho thấy khối đang chuyển đổi tư duy "quản lý từ trên xuống" (chủ yếu xoay quanh kênh nhà nước) để sang cách tiếp cận "cùng thiết kế chính sách" thông qua quản trị khu vực đa tầng, đa chủ thể.

ASEAN đã bước ra khỏi lối mòn chỉ bàn chuyện an ninh - kinh tế chung chung để đối diện với các vấn đề cụ thể, phức tạp và mang tính liên ngành cao như quản trị trí tuệ nhân tạo (AI) hay kết nối tiểu vùng Mekong. Đặc biệt, sáng kiến tổ chức Tọa đàm các chính đảng Đông Nam Á và Hội nghị Lãnh đạo các thành phố ASEAN 2026 do Việt Nam khởi xướng đã mang lại những giá trị thực tiễn to lớn.

Dưới lăng kính khoa học chính trị, Tiến sĩ Đào Ngọc Báu đánh giá Tọa đàm các chính đảng Đông Nam Á là việc bổ sung một "lớp" đối thoại vô cùng hệ trọng về chính trị - tư tưởng ngay từ khâu định hình tầm nhìn. Khi các đảng cầm quyền và lực lượng chính trị có không gian thảo luận trực tiếp, khả năng hiểu sai ý đồ sẽ giảm đi, nhường chỗ cho niềm tin chính trị và sự đồng thuận bền vững. Quan trọng hơn, kênh đối thoại này chính là phương thức để ASEAN chia sẻ cảnh báo sớm, giữ thế cân bằng, duy trì tính độc lập tự chủ và "không bị cuốn vào các liên kết chọn phe, chọn bên" trước sức ép từ bên ngoài. 

Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, ông Jonathan Wallace Baker, đã dành những lời khen ngợi cho vai trò tiên phong của Hà Nội trong việc tổ chức Hội nghị Lãnh đạo các thành phố ASEAN. Ông nhấn mạnh, khi tỷ lệ dân số khu vực sống tại các đô thị dự kiến lên tới 70%, mạng lưới kết nối giữa các thành phố để trao đổi kinh nghiệm quản lý, phát triển chuyển đổi số và bảo vệ môi trường là vô cùng thiết yếu. 

Sự chuyển dịch đa tầng này cũng là chìa khóa vàng để nguyên tắc "lấy người dân làm trung tâm" (chữ P thứ ba) thực sự đi vào đời sống. Tiến sĩ Đào Ngọc Báu phân tích: thông qua các kênh thảo luận từ cấp chính đảng (bàn về an sinh, bất bình đẳng), lãnh đạo thành phố (bàn về giao thông, nhà ở, biến đổi khí hậu), cho đến thanh niên, ASEAN đang đưa người dân vào trực tiếp khâu định hình ưu tiên chính sách chứ không chỉ ở khâu thực thi. Đây là một bước chuyển mang tính cách mạng: đi từ mô hình "làm chính sách cho người dân" sang "làm chính sách cùng với người dân". 

Có thể thấy AFF 2026 đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của mình. Tiến sĩ Nguyễn Hùng Sơn, Giám đốc Học viện Ngoại giao, đơn vị được giao tổ chức Diễn đàn, nhận định diễn đàn năm nay đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu khi tạo ra một nền tảng cởi mở, kết nối nhiều bên liên quan. Theo ông, diễn đàn đã đóng góp những ý tưởng đổi mới sáng tạo thiết thực giúp khu vực giải quyết các vấn đề mới nổi, hướng tới một tương lai ổn định chính trị, thịnh vượng kinh tế và lấy người dân làm trung tâm. 

*Xung lực hội tụ từ sự gắn kết và tin cậy chính trị sâu sắc 

Thành công của diễn đàn đa phương càng trở nên trọn vẹn và mang đậm dấu ấn chiến lược khi kết hợp nhịp nhàng với chuỗi hoạt động ngoại giao cấp cao song phương. Sự hiện diện của bốn người đứng đầu Chính phủ các nước Lào, Campuchia, Thái Lan và Timor-Leste tại Hà Nội không chỉ là sự ủng hộ to lớn dành cho một sáng kiến đa phương của Việt Nam mà còn mở ra những cơ hội hợp tác mới đầy thiết thực. 

Đồng chí Lê Hoài Trung, Uỷ viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao với các đại biểu tại lễ Bế mạc Diễn đàn Tương lai ASEAN lần thứ ba. Ảnh: An Đăng - TTXVN

Đánh giá về chuỗi sự kiện song phương này, Tiến sĩ Đào Ngọc Báu nhìn nhận việc 4 nhà lãnh đạo Chính phủ các nước ASEAN cùng hiện diện tại Hà Nội đã phác họa rõ thông điệp ngoại giao về mức độ tin cậy chính trị rất cao. Ông khẳng định đây là cơ hội hiếm có để đưa các ưu tiên chung vào những thỏa thuận cụ thể, đồng thời giúp Việt Nam thúc đẩy mạnh mẽ ý tưởng gắn kết không gian phát triển tiểu vùng Mekong với Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN chung. 

Trong mối quan hệ với nước láng giềng Lào, các cuộc tiếp, hội đàm, hội kiến sâu rộng giữa Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Thủ tướng Lê Minh Hưng, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn với Thủ tướng Lào Sonexay Siphandone đã tiếp tục cụ thể hóa mạnh mẽ nội hàm "gắn kết chiến lược" trên mọi phương diện.

Lãnh đạo hai nước nhất trí quyết tâm nâng kim ngạch thương mại hai chiều lên mốc 10 tỷ USD trong 5 năm tới, đồng thời ưu tiên dồn lực cho các siêu dự án kết nối hạ tầng huyết mạch như tuyến đường bộ cao tốc Hà Nội - Vientiane hay đường sắt Vũng Áng - Vientiane nhằm giúp nước bạn vươn ra biển lớn. 

Đại sứ Lào tại Việt Nam Khamphao Ernthavanh nhận định mối quan hệ song phương đã vượt ra ngoài khuôn khổ ngoại giao truyền thống để trở thành sợi dây gắn kết vì sự phát triển và an ninh chung, vươn lên một nấc thang mới thông qua các khuôn khổ chiến lược giai đoạn 2026-2030. Đồng quan điểm, Đại sứ Việt Nam tại Lào Nguyễn Minh Tâm cũng khẳng định chuyến thăm lần này là minh chứng sống động cho sự kiên định của lãnh đạo cấp cao trong việc không ngừng vun đắp quan hệ đi vào chiều sâu. 

Đối với Campuchia, chuỗi tiếp xúc và hội đàm giữa lãnh đạo cấp cao Việt Nam cùng Thủ tướng Campuchia Hun Manet đã mang lại những xung lực tươi mới cho hợp tác kinh tế, thương mại. Hai nước không chỉ tái khẳng định nguyên tắc cốt lõi về an ninh quốc phòng mà còn thống nhất thúc đẩy tuyến cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh - Mộc Bài kết nối với Bavet - Phnom Penh, đẩy mạnh thương mại hướng tới hiện thực hóa cột mốc kim ngạch song phương 20 tỷ USD.

Đại sứ Việt Nam tại Campuchia Nguyễn Minh Vũ nhìn nhận điểm sáng lớn nhất chính là sự khởi sắc mạnh mẽ về kinh tế và đầu tư khi thương mại bốn tháng đầu năm 2026 tiến sát ngưỡng 5 tỷ USD. Ông đặc biệt nhấn mạnh vai trò tiên phong của các doanh nghiệp Việt Nam như Viettel (Metfone), đơn vị không chỉ kinh doanh xuất sắc mà còn tự hào là doanh nghiệp đóng thuế số một tại nước bạn với hơn 1,2 tỷ USD trong năm 2025, qua đó tạo động lực mới đưa quan hệ hai nước ngày càng bền chặt.

Cùng chung bức tranh phát triển tích cực đó, chuyến thăm của Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul ngay trước thềm kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao đã kiến tạo một xung lực vô cùng mạnh mẽ. Qua các cuộc tiếp, hội đàm và hội kiến, lãnh đạo hai nước cam kết triển khai quyết liệt chiến lược "ba kết nối", sớm đưa kim ngạch song phương vượt mốc 25 tỷ USD và hướng tới 50 tỷ USD trong tương lai.

Đặc biệt, Thái Lan đang liên tục mở rộng dư địa hợp tác với dòng vốn 3 tỷ USD rót vào các dự án năng lượng tái tạo tại Việt Nam cùng định hướng lấn sân sang công nghệ bán dẫn và kinh tế số. Đánh giá về mối quan hệ hợp tác hai nước, Đại sứ Thái Lan tại Việt Nam Urawadee Sriphiromya cho rằng mức độ hợp tác song phương "chưa bao giờ gần gũi như hiện nay", thể hiện rõ nét qua nỗ lực không chỉ củng cố các chuỗi cung ứng truyền thống mà còn nhạy bén nắm bắt các lĩnh vực đổi mới sáng tạo cốt lõi của thời đại.

Sự góp mặt của Thủ tướng Kay Rala Xanana Gusmão đánh dấu một bước tiến mang tính bước ngoặt trong nỗ lực hội nhập của quốc gia non trẻ Timor-Leste. Tại các cuộc tiếp xúc cấp cao, lãnh đạo Việt Nam đã cam kết tiếp tục sát cánh, hỗ trợ nước bạn tham gia đầy đủ, hiệu quả vào các cơ chế của ASEAN, đồng thời nhất trí thúc đẩy Hiệp định miễn thị thực và mở rộng hợp tác trên các lĩnh vực viễn thông, giáo dục.

Tự hào khi nhắc đến mối quan hệ này, Đại sứ Timor-Leste tại Việt Nam João Pereira đã dành lời khen ngợi Viettel Telemor như một biểu tượng thành công rực rỡ khi chiếm lĩnh 52% thị phần và tiên phong phủ sóng mạng 5G tại quê hương ông.

Đại sứ cũng đặt kỳ vọng lớn lao vào việc hai nước sẽ sớm hợp tác áp dụng thành công kinh nghiệm quy hoạch công nghiệp của Việt Nam để hình thành Khu công nghiệp Việt Nam - Timor-Leste ngay tại thủ đô Dili, mang lại luồng sinh khí mới cho nền kinh tế bản địa. 

Sự đan xen nhịp nhàng giữa đa phương và song phương trong chuỗi sự kiện tháng 6/2026 đã mang lại sức mạnh tổng hợp. Sự tin cậy chiến lược ở cấp độ song phương chính là nền tảng vững chắc để Việt Nam và các nước láng giềng cùng định hình những quyết sách chung trong đại gia đình ASEAN. 

Đúng như thông điệp mà Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã truyền tải trong bài phát biểu dẫn đề ở AFF 2026: Việt Nam và ASEAN đang thực hiện bước chuyển tâm thế chiến lược từ chỗ chỉ tham gia các xu thế toàn cầu sang "góp phần định hình các xu thế đó". ASEAN không thể mãi chỉ là một công xưởng sản xuất hay nơi tiêu thụ công nghệ, mà phải vươn lên thành một trung tâm đổi mới sáng tạo.

Bằng tư duy nhạy bén và năng lực hành động thực chất cả ở bình diện song phương lẫn đa phương, Việt Nam đã và đang chứng minh xuất sắc vai trò kiến tạo, đóng góp một hạ tầng đối thoại vững chắc để cùng các quốc gia hướng tới Cộng đồng ASEAN 2045 tự cường, hòa bình và thực sự là cộng đồng của mọi người dân.