Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026: Nỗ lực chuyển hóa tiềm năng thành sức mạnh thực tế

Trong bối cảnh kinh tế thế giới đối mặt với những biến động ngày càng khó lường, từ xu hướng bảo hộ thương mại, cạnh tranh công nghệ đến nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng, ASEAN đứng trước yêu cầu cấp thiết cần thêm nỗ lực chuyển hóa tiềm năng thành sức mạnh thực tế. Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 không chỉ là nơi nhận diện những động lực tăng trưởng mới và củng cố năng lực chống chịu của khu vực, mà còn gợi mở cách tiếp cận mới để nâng cao hơn việc thực thi các cam kết, thỏa thuận và phối hợp trong ứng phó với thách thức chung. Phóng viên Thông tấn xã Việt Nam trao đổi với TS Lê Quang Minh, Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) xoay quanh những vấn đề này.

Phóng viên:Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 diễn ra trong bối cảnh kinh tế thế giới đối mặt với nhiều bất định, từ xu hướng bảo hộ thương mại, đứt gãy chuỗi cung ứng đến cạnh tranh công nghệ. Theo ông, Diễn đàn năm nay có thể mang lại những giá trị gì trong việc định hình các động lực tăng trưởng mới và nâng cao năng lực chống chịu của kinh tế ASEAN?

TS Lê Quang Minh: Trong bối cảnh thế giới chứng kiến ba cuộc khủng hoảng đan xen về trật tự quốc tế, mô hình phát triển và lòng tin chiến lược, cùng với cạnh tranh nước lớn lan sang các lĩnh vực nền tảng như công nghệ, dữ liệu và chuỗi cung ứng, Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) 2026 mang lại bốn giá trị thiết thực.

Thứ nhất, diễn đàn là kênh nhận diện sớm các xu hướng dài hạn và vấn đề mới nổi có tác động trực tiếp tới khu vực, giúp ASEAN chuẩn bị chủ động thay vì bị động ứng phó. Thứ hai, diễn đàn kết nối nhà hoạch định chính sách, học giả, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, bổ sung nhiều góc nhìn liên ngành cho quá trình hoạch định chính sách. Thứ ba, diễn đàn gợi mở các ý tưởng cụ thể, có tính ứng dụng cao; các khuyến nghị được chuyển tới kênh Chính phủ thông qua Hội đồng Điều phối ASEAN và trình lên Cấp cao xem xét — tức là có đường dẫn rõ ràng từ thảo luận sang chính sách.

Về động lực tăng trưởng mới, thông điệp xuyên suốt là lợi thế cạnh tranh không còn chủ yếu dựa vào quy mô dân số, tài nguyên hay vốn, mà phụ thuộc vào khả năng đổi mới, thích ứng và mức độ sẵn sàng trước trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, kinh tế số và chuyển đổi xanh. Về sức chống chịu, giá trị nằm ở việc thúc đẩy ASEAN củng cố tự cường nội khối, đa dạng hóa chuỗi cung ứng và tăng năng lực phối hợp ứng phó với các cú sốc bên ngoài như bảo hộ thương mại và đứt gãy chuỗi cung ứng.

Phóng viên:Tại buổi tiếp Trưởng đoàn các nước, chuyên gia, học giả và đại diện các tổ chức quốc tế tham dự Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy, nâng cao hiệu quả thực thi các cam kết chung. Từ góc độ kinh tế, ASEAN cần thay đổi như thế nào để các sáng kiến hợp tác không chỉ dừng ở tuyên bố, mà thực sự tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại, đầu tư và hoạt động của cộng đồng doanh nghiệp trong khu vực, thưa ông?

TS Lê Quang Minh: Đây chính là trọng tâm trong phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: ASEAN cần đổi mới mạnh mẽ "tư duy giá trị", chuyển hóa các tài sản chiến lược (đoàn kết, vai trò trung tâm, đồng thuận và thống nhất trong đa dạng) thành năng lực thích ứng, năng lực hành động và năng lực tổ chức thực thi.

Cụ thể, cần ba dịch chuyển: từ tư duy tiến trình sang tư duy kết quả để đưa cam kết từ văn kiện vào thực tế; từ tham vấn là chủ yếu sang phối hợp thực chất hơn để phản ứng nhanh với các vấn đề liên ngành, liên thông; và từ đồng thuận về nhận thức sang đồng thuận trong hành động, gắn với chương trình, nguồn lực và kết quả cụ thể.

Từ góc độ kinh tế, thước đo không phải là ASEAN ký thêm bao nhiêu văn kiện hay cơ chế, mà là cam kết đi vào thực tế đến đâu và mang lại lợi ích gì cho doanh nghiệp, người dân và từng nền kinh tế.

Theo tinh thần mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã nêu ra, để các sáng kiến thực sự tạo thuận lợi cho thương mại và đầu tư, theo tôi, ASEAN cần hài hòa hóa tiêu chuẩn, thủ tục hải quan và quy tắc xuất xứ; số hóa quy trình thương mại để giảm chi phí giao dịch; bảo đảm thực thi đầy đủ các hiệp định đã ký (như RCEP, ATIGA); và xây dựng cơ chế giám sát, đánh giá tiến độ rõ ràng. Tinh thần chung là "đi chậm có thể đồng nghĩa với mất cơ hội", nên cần phát huy mạnh mẽ chủ động chiến lược, chủ động thích ứng và chủ động kiến tạo.

Phóng viên:Khi ASEAN đang đứng trước yêu cầu chuyển hóa tiềm năng thành sức mạnh thực tế, theo ông, Việt Nam cần chủ động đóng góp như thế nào để thúc đẩy kết nối hạ tầng, kết nối số, logistics, năng lượng qua đó tạo ra những động lực tăng trưởng mới cho cả khu vực?

TS Lê Quang Minh: Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ tiềm năng ASEAN còn lớn nhưng việc chuyển hóa thành sức mạnh thực tế cần thêm nỗ lực: liên kết nội khối cần sâu hơn; kết nối hạ tầng, logistics, kết nối số và năng lượng cần đồng bộ hơn; khoảng cách phát triển và công nghệ cần thu hẹp hơn…; đóng góp cho ASEAN trước hết phải bắt đầu từ việc làm tốt phần việc của mình…

Theo đó, Việt Nam có thể đóng góp vào tiến trình hợp tác ASEAN thông qua nhiều hướng đi cụ thể. Trước hết cần tiếp tục hoàn thiện hạ tầng chiến lược như đường cao tốc, cảng biển, đường sắt trong nước để làm mắt xích kết nối tiểu vùng Mê Công và các hành lang kinh tế, qua đó kéo giảm chi phí logistics khu vực.

Cùng với đó, Việt Nam cần đẩy mạnh hạ tầng số và hướng tới hình thành một hệ sinh thái công nghệ – số hóa "mang bản sắc ASEAN", thúc đẩy thanh toán xuyên biên giới, kết nối dữ liệu và thương mại điện tử khu vực.

Bên cạnh đó là tham gia kết nối lưới điện ASEAN (ASEAN Power Grid) và hợp tác phát triển năng lượng tái tạo, chia sẻ năng lượng sạch đồng thời phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và tháo gỡ điểm nghẽn thể chế để tạo môi trường thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp và địa phương.

Đây đều là những lĩnh vực Việt Nam cam kết đẩy mạnh — kết nối chiến lược, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực — vừa phục vụ tăng trưởng trong nước, vừa tạo động lực tăng trưởng mới cho cả khu vực.

Phóng viên:Trong quá trình hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, theo ông Việt Nam có thể đóng góp những sáng kiến hoặc kinh nghiệm gì để thúc đẩy một ASEAN phát triển bao trùm, cân bằng giữa tăng trưởng nhanh với phát triển bền vững, không để các nền kinh tế thành viên bị bỏ lại phía sau?

TS Lê Quang Minh: Trong khuôn khổ Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh tầm nhìn chiến lược thứ ba, đó là ASEAN không chỉ là cộng đồng của các quốc gia mà phải là một cộng đồng thực sự của người dân. Quan điểm cốt lõi là: đổi mới mà làm gia tăng khoảng cách thì không phải là tiến bộ và tăng trưởng mà thiếu bao trùm thì không thể bền vững. Thành công của ASEAN không chỉ đo bằng GDP, mà bằng cơ hội tạo ra cho thế hệ trẻ, vai trò trao cho phụ nữ và sự bảo vệ dành cho các nhóm dễ bị tổn thương.

Trên cơ sở thông điệp mà Thủ tướng Lê Minh Hưng nêu ra, theo tôi, Việt Nam có thể đóng góp một số kinh nghiệm và sáng kiến. Đó là chia sẻ kinh nghiệm giảm nghèo đa chiều và phát triển nông thôn, một câu chuyện thành công của Việt Nam nhằm thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các thành viên và trong nội bộ từng nước; chia sẻ mô hình kết hợp tăng trưởng nhanh với giữ vững các cân đối lớn vĩ mô và ổn định xã hội, lấy nâng cao đời sống nhân dân làm nền tảng; thúc đẩy chuyển đổi xanh và chuyển đổi số theo hướng bao trùm, để công nghệ không tạo thêm khoảng cách số giữa các nhóm dân cư và các nền kinh tế.

Bên cạnh đó là việc mở rộng không gian đối thoại đa chủ thể: AFF 2026 lần đầu đưa đối thoại giữa các chính đảng Đông Nam Á, hợp tác thanh niên và chính quyền đô thị vào chương trình nghị sự, phản ánh nhận thức rằng cơ chế liên chính phủ truyền thống là chưa đủ để xử lý các thách thức phi truyền thống.

Cách tiếp cận sáng tạo được đề xuất là: "đồng thuận về giá trị nhưng năng động trong hành động, kiên định về nguyên tắc nhưng đổi mới về phương thức, giữ vững về bản sắc nhưng chủ động tạo thời cơ".

Phóng viên:Trân trọng cảm ơn ông!