Bài học đầu ra bền vững từ vụ dong riềng được mùa kỷ lục

Cao Bằng chứng kiến một mùa dong riềng bội thu với diện tích và sản lượng tăng kỷ lục trong năm 2025. Toàn tỉnh trồng 1.582 ha, vượt xa kế hoạch, sản lượng đạt 87.660 tấn, tăng tới 90,4% so với năm trước. Những con số này tưởng chừng là tín hiệu vui, báo hiệu một năm thắng lợi cho người nông dân. Thế nhưng, phía sau niềm vui được mùa lại là nỗi buồn mất giá.

Năm nay, dong riềng nguyên liệu rớt giá mạnh, đầu vụ, giá khoảng 1.200 – 1.400 đồng/kg, đến nay chỉ còn 700 -800 đồng/kg, bằng 1/3 giá năm trước. Giá bột dong tươi cũng lao dốc xuống 11.000 – 14.000 đồng/kg, trong khi cùng kỳ năm trước đạt 25.000 – 28.000 đồng/kg. Trong khi đó, giá sản phẩm miến dong vẫn giữ ở mức cao như năm trước (80.000 – 100.000 đồng/kg).

Sự chênh lệch giá giữa các khâu cho thấy chuỗi giá trị dong riềng còn nhiều bất cập, người trồng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ giá nguyên liệu giảm, trong khi khâu chế biến và tiêu thụ chưa điều chỉnh phù hợp, dẫn đến tình trạng “được mùa mất giá” khiến thu nhập của người trồng giảm sút.

Tại xóm Án Lại, xã Nguyễn Huệ, anh Hoàng Trung Thực, một hộ gia đình vừa trồng dong vừa mở cơ sở chế biến – không giấu nổi sự thất vọng. Anh kể: “Những năm trước giá dong riềng lên đến 2.500 đồng/kg, có lúc lên đến 2800 -3000 đồng/kg hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều cây khác. Chính vì thế, năm nay bà con đổ xô chuyển từ trồng ngô sang dong riềng. Nhưng diện tích tăng quá nhanh, năng suất cao, giá lại tụt dốc. Đầu vụ còn được hơn 1.000 đồng/kg, nay chỉ còn 600 – 700 đồng, thậm chí có nơi thương lái chỉ trả 500 đồng/kg. Nhiều xóm xa không ai đến mua, củ chất đống ngoài đường, bắt đầu hỏng”.

Gia đình anh Thực trồng 5.000m² dong riềng, nhưng đến giờ vẫn chưa dám thu hoạch vì chắc chắn sẽ lỗ. Riêng tiền công thu hoạch đã mất khoảng 15 triệu đồng. Anh cho biết: “Tôi cố gắng thu mua giúp bà con nhưng không thể xuể. Mọi năm giờ này đã xay xát bột xong xuôi, nhưng năm nay vẫn còn chất đống khắp nơi”. Những lời chia sẻ ấy phản ánh rõ thực tế: người nông dân đã bỏ công sức, vốn liếng, kỳ vọng vào một vụ mùa bội thu nhưng đổi lại là những khoản lỗ khi dong riềng héo úa ngoài đường không ai mua.

Theo bà Đoàn Thị Thuấn, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt, Sở Nông nghiệp và Môi trường Cao Bằng, việc được mùa mất giá có cả nguyên nhân chủ quan và khách quan. Nguyên nhân chủ quan là do năm trước, củ dong được giá nên năm nay bà con ồ ạt trồng cây dong riềng, khiến cho diện tích và năng suất tăng gần gấp đôi. Trong khi đó, Nhà máy chế biến miến dong ở Thái Nguyên, đơn vị tiêu thụ phần lớn củ dong nguyên liệu bị ngập lụt, sản xuất đình trệ nên không thể thu mua nguyên liệu.

Diện tích tăng tự phát, không gắn với quy hoạch vùng nguyên liệu hay hợp đồng liên kết tiêu thụ. Liên kết tiêu thụ còn lỏng lẻo, thu mua chủ yếu qua thương lái, thỏa thuận ngắn hạn, thiếu hợp đồng bao tiêu. Năng lực chế biến và bảo quản yếu, phần lớn cơ sở chế biến tinh bột khô vẫn thủ công, không đáp ứng được sản xuất quy mô lớn. Thị trường tiêu thụ phụ thuộc nhiều vào ngoài tỉnh, trong khi sản phẩm bột dong từ miền xuôi có giá thấp hơn tràn vào, cộng với lượng tồn kho từ năm trước, tạo áp lực giảm giá mạnh.

Thêm vào đó, mưa bão lớn gây ngập úng, nhiều diện tích trồng trên đất bạc màu, đất dốc khiến chất lượng củ không đồng đều, hàm lượng tinh bột thấp, càng làm giảm hiệu quả chế biến. Một số hộ cố gắng chế biến thủ công để tích trữ tinh bột khô, nhưng quy mô nhỏ, điều kiện bảo quản hạn chế, không thể giải quyết được khối lượng lớn. Các hợp tác xã cũng chỉ hoạt động ở mức trung bình, chưa đủ sức tạo ra chuỗi giá trị bền vững. Người nông dân trở thành mắt xích yếu nhất, chịu thiệt hại nặng nề nhất.

Trong khi đó, miến dong Cao Bằng vốn được đánh giá là ngon nhất cả nước vẫn chưa xây dựng được thương hiệu mạnh. Tỉnh chưa có cơ sở chế biến lớn, chủ yếu là thủ công tại một vài hợp tác xã nhỏ. Sản phẩm bột dong chủ yếu cung cấp cho các nhà máy ở Thái Nguyên, Hà Nội, nên khi các nhà máy này gặp sự cố, đầu ra của nông dân Cao Bằng lập tức bị ảnh hưởng. Tiềm năng lớn của ngành nông nghiệp địa phương vẫn bị bỏ phí, chưa phát huy hiệu quả.

Chi cục Trồng trọt tỉnh đã liên hệ với một số nhà máy thu mua, chế biến bột dong, họ cho biết sẽ thu mua bột từ Cao Bằng, sấy khô để sang năm bán lại cho các cơ sở chế biến miến dong. Tuy nhiên, giải pháp này chỉ mang tính tình thế, chưa thể giải quyết tận gốc vấn đề. Người nông dân vẫn phải đối diện với thực tế: dong riềng chất đống ngoài đường, giá rớt thê thảm, công sức cả năm trời coi như mất trắng.

Sản phẩm dong riềng nếu được chế biến đa dạng, mẫu mã đẹp và tiếp thị tốt hơn thì người nông dân Cao Bằng sẽ vơi bớt nỗi lo “được mùa mất giá”. Nhưng để làm được điều đó, cần một chiến lược dài hạn: quy hoạch vùng nguyên liệu, xây dựng thương hiệu, đầu tư công nghệ chế biến sâu, và quan trọng nhất là tạo ra chuỗi liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước – doanh nghiệp – hợp tác xã – nông dân.

Câu chuyện dong riềng năm 2025 ở Cao Bằng phơi bày những yếu kém trong tổ chức sản xuất nông nghiệp, sự thiếu vắng liên kết chuỗi và thương hiệu, khiến người nông dân thiệt hại từ chính vụ mùa bội thu. Nếu không có giải pháp căn cơ, bài học này sẽ còn có nguy cơ lặp lại, và tiềm năng lớn của miến dong Cao Bằng sẽ mãi chỉ là tiềm năng bỏ ngỏ.