Bài toán niềm tin phía sau đà suy yếu của đồng yen

Theo giới quan sát, nguyên nhân sâu xa nằm ở niềm tin suy giảm của thị trường đối với chính sách tài khóa và tiền tệ của Nhật Bản.

Ông Naoki Iwami, làm việc tại công ty quản lý tài sản GMX, nhận định: “Chỉ riêng việc can thiệp sẽ không thể thay đổi xu hướng, tương tự những gì diễn ra cách đây 28 năm”. Tháng 6/1998, Nhật Bản và Mỹ từng phối hợp can thiệp thị trường ngoại hối. Khi đó, ông Iwami là người đứng đầu văn phòng Singapore thuộc bộ phận đầu tư của Ngân hàng Công nghiệp Nhật Bản, hiện là Mizuho Financial Group. Làn sóng bán tháo đồng yen thời điểm đó xuất phát từ cuộc khủng hoảng tiền tệ châu Á và khủng hoảng tài chính tại Nhật Bản. Tuy nhiên, nỗ lực can thiệp chung không thể đảo ngược đà giảm. Đến tháng 8/1998, đồng yen đã giảm xuống mức 147 yen/USD, so với mức khoảng 146 yen/USD trước khi hai nước can thiệp.

Gần ba thập niên sau, Mỹ và Nhật Bản một lần nữa phối hợp can thiệp khi đồng yen tiến sát mức 164 yen/USD, gần mức thấp nhất trong 40 năm. Tuy nhiên, chỉ vài ngày sau, thị trường đã bắt đầu nhận thấy giới hạn của biện pháp này. Một trong những nguyên nhân khiến đồng yen suy yếu là sự hoài nghi ngày càng lớn đối với chính sách của Chính phủ Nhật Bản và Ngân hàng trung ương Nhật Bản (BoJ).

Theo giới phân tích, những rủi ro chính sách mà thị trường nhìn thấy có thể được xem là biểu hiện của sự suy giảm “sức mạnh mềm” của Nhật Bản. Khái niệm “sức mạnh mềm” do nhà khoa học chính trị Joseph Nye đưa ra, với quan điểm rằng sức mạnh của một quốc gia không chỉ đến từ sức mạnh quân sự mà còn từ văn hóa, các giá trị, mức độ tin cậy đối với chính sách và khả năng dự đoán được cách thức điều hành.

Trong lĩnh vực ngoại hối, Giáo sư danh dự Masaya Sakuragawa của Đại học Keio ở Tokyo (Nhật Bản) cho rằng “sức mạnh mềm” được thể hiện qua một ngân hàng trung ương có tính độc lập, chính sách tỷ giá minh bạch và chính sách kinh tế có khả năng hạn chế những biến động quá lớn của nền kinh tế cũng như kiểm soát lạm phát. Nói cách khác, đồng tiền của một quốc gia sẽ có sức hấp dẫn hơn nếu các chính sách của nước đó tạo dựng được niềm tin và nền kinh tế được điều hành một cách ổn định, có thể dự đoán.

Cuộc khủng hoảng nợ công châu Âu năm 2009 là một ví dụ. Khủng hoảng bùng phát sau khi Hy Lạp bị phát hiện đã báo cáo mức thâm hụt ngân sách thấp hơn nhiều so với thực tế. Bên cạnh đó, việc sử dụng một đồng tiền chung khiến từng quốc gia thành viên không thể linh hoạt điều chỉnh chính sách tiền tệ phù hợp với hoàn cảnh riêng. Đồng euro sau đó bị bán tháo. Trong 6 tháng tính đến tháng 6/2010, khi những lo ngại về tài khóa lan từ Nam Âu sang các nước Trung và Đông Âu, đồng euro đã giảm 15% so với đồng USD.

Hiện nay, “sức mạnh mềm” của Nhật Bản cũng được cho là đang suy giảm. Việc Chính phủ Nhật Bản công bố dự thảo chiến lược tăng trưởng kinh tế hồi tháng 6/2026 đã gây phản ứng mạnh trên thị trường do những lo ngại về kỷ luật tài khóa, khiến lãi suất dài hạn tăng vọt. Giáo sư Sakuragawa nhận định: “Mặc dù lạm phát vẫn cao, BoJ nâng lãi suất quá chậm, khiến lãi suất thực tiếp tục ở mức âm, trong khi chính sách tài khóa vẫn được mở rộng”. Theo ông, cách điều hành này “thiếu nhất quán với logic kinh tế vĩ mô”.

Ông Atsushi Mimura, quan chức phụ trách chính sách ngoại hối hàng đầu của Nhật Bản, gọi đợt can thiệp phối hợp tuần trước là “đỉnh cao của liên minh tiền tệ Mỹ-Nhật”. Tuy nhiên, ông Sakuragawa cho rằng trên thực tế, động thái này dường như lại cho thấy Nhật Bản chưa đủ khả năng tự mình điều hành hiệu quả chính sách kinh tế vĩ mô, qua đó bộc lộ sự suy yếu về “sức mạnh mềm”.

Ông Takeshi Higashifukasawa, chuyên gia kinh tế cấp cao tại Mizuho Research & Technologies, ước tính giá trị hợp lý của đồng yen hiện vào khoảng 162 yen/USD, gần với mức tỷ giá trước khi Nhật Bản và Mỹ can thiệp. Theo ông Higashifukasawa, yếu tố lớn nhất kéo giá trị hợp lý của đồng yen đi xuống là kỳ vọng lạm phát tại Nhật Bản gia tăng. Yếu tố này giải thích hơn một nửa mức giảm khoảng 50 yen của đồng tiền Nhật Bản từ năm 2022 đến ngay trước đợt can thiệp vừa qua.

Hoạt động đầu cơ bán yen cũng gia tăng, nhưng dường như vẫn chưa đến mức có thể được coi là “biến động quá mức” hay “diễn biến mất trật tự” như cách giới chức thường mô tả những biến động bất thường trên thị trường ngoại hối.

Trong phiên 6/8 tại New York, đồng yen giảm xuống vùng 158 yen/USD. Sau đợt can thiệp, đồng tiền Nhật Bản từng mạnh lên và vượt qua đường trung bình động 200 ngày, một chỉ báo kỹ thuật được giới đầu tư theo dõi rộng rãi, nhưng sau đó lại nhanh chóng đảo chiều. Ngưỡng 155 yen/USD một lần nữa trở thành rào cản khó vượt qua. Đây cũng là mức mà đồng yen không thể vượt qua sau các đợt can thiệp đơn phương của Nhật Bản trong tháng 4 và tháng 5.

Sau đợt can thiệp, giới đầu tư đang ngày càng chú ý đến những bước đi chính sách tiếp theo của Nhật Bản. Ông George Efstathopoulos, nhà quản lý danh mục đầu tư tại Fidelity International, nhận định: “Để đồng yen tăng giá bền vững, thị trường vẫn cần có niềm tin vào sự phối hợp giữa chính sách tài khóa và tiền tệ của Nhật Bản”. Trong khi đó, ông Iwami cho rằng điều quan trọng là liệu BoJ có nâng lãi suất vào tháng 9 và thậm chí đẩy nhanh tốc độ tăng lãi suất hay không.