Bảo vệ trẻ em trên nền tảng thương mại điện tử

Bảo vệ quyền lợi và sự an toàn của trẻ

Thảo luận tại phiên họp, một số đại biểu Quốc hội đề nghị bảo vệ quyền lợi và sự an toàn của trẻ em trên các nền tảng thương mại điện tử.

Theo đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Lâm Đồng): "Với hơn 90% trẻ em từ 6 đến 17 tuổi sử dụng Internet và các thiết bị thông minh ít nhất 1 giờ/ngày, hiện có khoảng 15 triệu công dân số đang lớn lên cùng điện thoại, các sàn thương mại điện tử và thuật toán AI biết rõ sở thích của trẻ hơn cả cha mẹ. Đây chính là nhóm khách hàng tiềm năng và là đối tượng dễ bị tổn thương nhất của các nền tảng thương mại điện tử".

Nêu một số trách nhiệm pháp lý mà các quốc gia tiên tiến áp dụng để các nền tảng thương mại điện tử phải thay đổi mô hình kinh doanh đối với trẻ em, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh đề nghị bổ sung một điều về "Trách nhiệm bảo vệ trẻ em trong thương mại điện tử", đặt trách nhiệm pháp lý lên các chủ quản nền tảng số lớn.

Trong đó, các nguyên tắc được đại biểu đề cập là: Cấm hoàn toàn quảng cáo dựa trên dữ liệu cá nhân, hành vi hoặc vị trí của người dùng dưới tuổi; tài khoản trẻ em phải mặc định ở chế độ riêng tư và cung cấp tính năng cho phép trẻ em và phụ huynh chọn hiển thị theo thời gian thực, không bị cá nhân hóa bởi thuật toán; đồng thời xây dựng nút báo cáo thân thiện với trẻ em - sử dụng hình ảnh hoặc giọng nói và xử lý các khiếu nại về nội dung độc hại trong thời hạn nghiêm ngặt.

"Đây là hành động bảo vệ hàng triệu công dân số khỏi sự khai thác của thuật toán, đảm bảo quyền riêng tư và thúc đẩy tiêu dùng lành mạnh; đồng thời khẳng định sự tiên phong của Việt Nam trong việc xây dựng một nền kinh tế số bền vững và nhân văn", đại biểu Trịnh Thị Tú Anh nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng) cho rằng, hiện nay, hoạt động livestream bán hàng không đơn thuần là hoạt động thương mại mà đã trở thành một dạng nội dung giải trí, thu hút lượng lớn người xem, trong đó có cả trẻ em và trẻ vị thành niên. Song, việc tiếp cận các livestream hiện nay đều quá dễ dàng với tất cả các lứa tuổi. Thậm chí, nhiều trẻ còn sử dụng thành thạo, tham gia tương tác tích cực trên các livestream và có phát sinh các giao dịch mua hàng.

"Tuy nhiên, dự thảo Luật chưa có quy định riêng để bảo vệ nhóm đối tượng này khi tham gia các livestream bán hàng", đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nêu.

Để bảo vệ nhóm đối tượng là trẻ em, trẻ vị thành niên trước những livestream có nội dung không phù hợp, giới thiệu sản phẩm không đúng lứa tuổi, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định nền tảng thương mại điện tử phải kiểm soát, phân loại nội dung livestream theo độ tuổi, hiển thị cảnh báo khi nội dung có yếu tố nhạy cảm, nguy hiểm hoặc không phù hợp với trẻ em.

Cùng với đó, người livestream và người bán lựa chọn chế độ phân loại độ tuổi có thể tiếp cận đối với các phiên livestream bán với sản phẩm không phù hợp với từng độ tuổi. Khi phát hiện các livestream có nội dung không phù hợp với thuần phong mỹ tục, văn hóa, quy định pháp luật, gây hại cho trẻ em cần có cơ chế báo cáo, phối hợp giữa nền tảng và cơ quan quản lý để gỡ bỏ nhanh đối với nội dung livestream đó.

Cần có cơ chế kiểm soát trước khi livestream bán hàng

Góp ý dự thảo Luật, đại biểu Hoàng Thị Thanh Thúy (Tây Ninh) đánh giá, các điều khoản trong dự thảo Luật đã xác định tương đối đầy đủ trách nhiệm của ba chủ thể chính trong hoạt động livestream bán hàng gồm: Người bán, người livestream và nền tảng.

Dù vậy, theo đại biểu, khi đối chiếu với một số tình huống trong thực tế, chẳng hạn các vụ việc người nổi tiếng livestream bán hàng kém chất lượng, thổi phồng công dụng thực phẩm chức năng hoặc trường hợp dùng kỹ thuật "seeding ảo" để thao túng niềm tin của người mua, vẫn còn một số khoảng trống cần phải được rõ hơn để tăng tính khả thi của luật.

Theo đại biểu Hoàng Thị Thanh Thúy, nghĩa vụ không cung cấp thông tin gian dối của người livestream trong dự thảo Luật còn mang tính nguyên tắc; chưa làm rõ các cơ chế để kiểm soát trước khi phát sóng đối với các mặt hàng có nguy cơ tác động đến sức khỏe của cộng đồng. Quy định lưu trữ dữ liệu livestream tối thiểu là 1 năm có thể chưa đủ để đảm bảo khi xảy ra tranh chấp hoặc xử lý vi phạm kéo dài.

Cùng với đó, dự thảo Luật chưa quy định rõ quyền tiếp cận bản ghi livestream của người tiêu dùng khi có tranh chấp và trách nhiệm cung cấp bản ghi theo yêu cầu của cơ quan quản lý. Trường hợp người livestream đưa ra thông tin vượt quá nội dung quảng cáo đã được xác nhận, chưa có cơ chế xử lý riêng, nhất là trách nhiệm liên đới với người bán.

Ngoài ra, nền tảng hiện chỉ ràng buộc về nghĩa vụ phải gỡ bỏ nội dung vi phạm, chưa có quy định liên quan đến kiểm soát thuật toán đề xuất ưu tiên hiển thị livestream. Đại biểu Hoàng Thị Thanh Thúy đánh giá, đây là một yếu tố bị cho là góp phần tạo hiệu ứng lôi kéo khách hàng mua theo đám đông ảo.

Để đảm bảo dự thảo phù hợp hơn với thực tiễn đang diễn ra rất nhanh của thương mại qua livestream, đại biểu Hoàng Thị Thanh Thúy đề nghị bổ sung cơ chế kiểm soát trước khi phát trực tiếp đối với các phiên livestream quảng cáo công dụng, đặc biệt đối với sản phẩm ảnh hưởng đến sức khỏe như thực phẩm chức năng, mỹ phẩm...

“Người bán hoặc người livestream cần phải cung cấp hồ sơ sản phẩm cho nền tảng thương mại điện tử để rà soát có điều kiện”, đại biểu Thúy đề xuất.

Nhận định "tầm nhìn của luật là đúng nhưng đường băng chưa đủ dài để cất cánh", đại biểu Bế Trung Anh (Vĩnh Long) cho rằng: Thương mại điện tử đang được nhận diện như một lĩnh vực quan trọng, song đây không chỉ là một ngành mà là hạ tầng của nền kinh tế số. Nếu luật chỉ quản lý hoạt động mà chưa kiến tạo hệ sinh thái, luật này chỉ giống như "một sân bay lớn" nhưng thiếu tháp điều khiển, máy bay có thể chạy đà nhưng không thể cất cánh.

Theo đó, dự thảo Luật yêu cầu nền tảng cung cấp mô tả thuật toán - điều này đại biểu cho rằng "rất tiến bộ", nhưng nếu thiếu hướng dẫn cụ thể, cơ quan quản lý có thể buộc doanh nghiệp phải tiết lộ toàn bộ mã nguồn hoặc bí mật kinh doanh - đại biểu Bế Trung Anh bày tỏ băn khoăn và cho rằng, một quy định đúng về mục tiêu nhưng tránh sai về cách thực hiện.

Liên quan đến dữ liệu người dùng - "trái tim" của thương mại điện tử, đại biểu Bế Trung Anh cho rằng, dự thảo Luật cho phép nền tảng xác thực, lưu trữ và chia sẻ dữ liệu người dùng nhưng nếu giới hạn rõ ràng, quy định này sẽ xung đột với Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và gây rủi ro nghiêm trọng cho quyền riêng tư.

Do đó, đại biểu kiến nghị bổ sung một điều khoản mới, quy định việc xác thực và lưu trữ dữ liệu phải tuân thủ nguyên tắc tối thiểu hóa, chỉ thu thập dữ liệu cần thiết cho giao dịch, chỉ chia sẻ khi có căn cứ pháp luật một cách rõ ràng.