Biến số "vàng đen”

Kho dự trữ dầu ở Carson, California (Mỹ). Ảnh: CNN/TTXVN

Thế giới bước vào phiên giao dịch đầu tuần với những biến động mạnh khi giá dầu ngọt nhẹ Mỹ (WTI) tăng 30%, gần chạm mốc 120 USD/thùng, trong khi giá dầu Brent vọt 28% lên 118,73 USD/thùng – mức cao nhất kể từ sau cuộc xung đột Nga–Ukraine bùng phát năm 2022.

Sau 1 tuần liên tục leo thang, hệ quả của cuộc tấn công do Mỹ và Israel tiến hành nhằm vào Iran, cùng những đòn đáp trả từ Tehran, là hoạt động qua Eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ của thế giới – bị đình trệ khiến thị trường lo ngại nguồn cung toàn cầu có thể bị thắt chặt trong thời gian dài.

Diễn biến giá dầu trong những ngày gần đây cho thấy mức tăng hiếm thấy. Trong tuần trước, giá dầu thô Mỹ đã tăng khoảng 35%, đánh dấu mức tăng theo tuần lớn nhất kể từ khi thị trường hợp đồng tương lai dầu bắt đầu được giao dịch vào năm 1983.

Không chỉ tăng mạnh, giá dầu còn biến động rất nhanh. Trong phiên giao dịch đầu ngày 9/3 tại châu Á, giá dầu chỉ mất khoảng một phút để tăng 10% và tiếp tục tăng thêm 10% trong vòng 15 phút sau đó.

Nguyên nhân trực tiếp của đợt tăng giá là tình trạng gián đoạn vận tải tại Eo biển Hormuz. Kể từ khi xung đột bùng phát, nhiều tàu thương mại đã tránh đi qua khu vực do lo ngại nguy cơ bị tấn công, khiến lưu lượng vận tải gần như tê liệt.

Saudi Arabia đã tăng cường các chuyến hàng xuất phát từ Biển Đỏ nhằm duy trì xuất khẩu, song dữ liệu vận tải cho thấy nỗ lực này vẫn chưa đủ để bù đắp lượng dầu không thể đi qua Hormuz. Gián đoạn vận tải nhanh chóng ảnh hưởng tới sản lượng khai thác. Khi tàu chở dầu không thể vận chuyển hàng hóa, lượng dầu tồn kho tại các cơ sở lưu trữ tăng lên, buộc nhiều nhà sản xuất phải giảm sản lượng.

Iraq chịu tác động nặng nề nhất. Theo ước tính thị trường, sản lượng dầu của nước này đã giảm khoảng 60%, từ 4,3 triệu thùng/ngày trước xung đột xuống còn khoảng 1,7–1,8 triệu thùng/ngày. Khi tàu chở dầu không thể hoặc không muốn đi qua Eo biển Hormuz, nhiều giếng dầu buộc phải đóng cửa.

Một trạm bán lẻ xăng dầu trên Đại lộ Connecticut ở thủ đô Washington của Mỹ. Ảnh: Ngọc Quang - PV TTXVN tại Mỹ

Tình trạng này cũng lan sang các nhà sản xuất lớn khác. Kuwait đã thông báo cắt giảm sản lượng khai thác và công suất lọc dầu do các mối đe dọa đối với vận tải biển, trong khi Các Tiểu vương quốc Arập Thống nhất (UAE) cho biết đang điều chỉnh thận trọng sản lượng ngoài khơi để tránh tình trạng thiếu không gian lưu trữ.

Nguy cơ đối với hạ tầng năng lượng càng làm gia tăng lo ngại trên thị trường. Israel đã tấn công một cơ sở lưu trữ nhiên liệu gần Tehran, trong khi Iran tiến hành các cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái và tên lửa trong khu vực. Những diễn biến này khiến thị trường lo ngại cơ sở hạ tầng năng lượng tại Trung Đông có thể tiếp tục trở thành mục tiêu.

Giá dầu biến động đang gây sức ép đáng kể đối với kinh tế toàn cầu, kéo theo giá xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay tăng vọt. Chi phí năng lượng cao hơn làm dấy lên lo ngại lạm phát có thể quay trở lại và buộc người tiêu dùng phải cắt giảm chi tiêu. Nếu giá dầu duy trì trên 100 USD/thùng trong thời gian dài, nhiều nhà phân tích cho rằng tăng trưởng kinh tế toàn cầu sẽ chịu tác động tiêu cực. Theo cảnh báo của Tổng Giám đốc Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva, giá dầu tăng 10% trong 1 năm có thể khiến lạm phát toàn cầu tăng thêm khoảng 40 điểm cơ bản, đồng thời làm giảm 0,1 - 0,2% sản lượng kinh tế toàn cầu.

Các nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu năng lượng đang chịu áp lực lớn nhất. Nhật Bản nhập khẩu khoảng 90% dầu qua Eo biển Hormuz, Hàn Quốc phụ thuộc Trung Đông khoảng 70% lượng dầu thô, trong khi khoảng 60% dầu và 30% khí tự nhiên của Đài Loan (Trung Quốc) được vận chuyển qua tuyến đường này.

Cú sốc giá năng lượng đang tác động mạnh tới châu Âu và châu Á – những khu vực phụ thuộc lớn vào nguồn cung từ Trung Đông. Theo nhà kinh tế trưởng Claudio Galimberti của Rystad Energy, giá dầu diesel tại châu Âu đã tăng gấp đôi, trong khi giá nhiên liệu máy bay tại châu Á tăng gần 200%. Gián đoạn nguồn cung cũng bắt đầu ảnh hưởng đến đời sống người dân.

Tại Hàn Quốc, giá xăng trung bình ở Seoul đã vượt 1.900 won/lít – mức cao nhất trong gần 4 năm – do các nhà máy lọc dầu nâng giá. Myanmar, vốn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nhiên liệu nhập khẩu, thông báo từ ngày 7/3 hạn chế phương tiện chạy xăng dầu hoạt động cách ngày theo biển số. Tại Thái Lan, chính phủ tăng nhập khẩu dầu từ Tây Phi và Mỹ để giảm phụ thuộc Trung Đông, đồng thời cam kết giữ ổn định giá dầu diesel trong 15 ngày. Nhóm các nước công nghiệp phát triển (G7) xem xét kế hoạch tung ra thị trường  400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ dầu mỏ chung để ổn định thị trường.

Trạm dự trữ dầu quốc gia Shibushi ở quận Kagoshima, miền Tây Nam Nhật Bản. Ảnh: Kyodo/TTXVN

Nguồn cung từ Iran cũng có thể làm trầm trọng thêm tình hình. Nước này hiện xuất khẩu khoảng 1,6 triệu thùng dầu mỗi ngày, chủ yếu sang Trung Quốc. Nếu nguồn cung này bị gián đoạn, Trung Quốc sẽ phải tìm nguồn thay thế, làm gia tăng cạnh tranh trên thị trường năng lượng và tiếp tục đẩy giá lên cao.

Theo chiến lược gia toàn cầu Michael Every của Rabobank, những gì đang diễn ra trên thị trường năng lượng hiện nay mang dấu hiệu của nhiều cú sốc kinh tế lớn trong lịch sử. Ông cho rằng tình hình hiện tại kết hợp các yếu tố của cú sốc dầu mỏ sau Chiến tranh Trung Đông năm 1973, cú sốc hàng hóa sau xung đột Nga–Ukraine năm 2022 và cú sốc chuỗi cung ứng do đại dịch COVID-19. Ông cảnh báo rằng nếu cuộc khủng hoảng kéo dài, thiệt hại đối với kinh tế toàn cầu có thể tăng theo cấp số nhân, gây ra hiệu ứng domino trên nhiều thị trường.

Triển vọng thị trường dầu mỏ hiện phụ thuộc lớn vào diễn biến xung đột tại Trung Đông. Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cho rằng hoạt động vận tải qua Eo biển Hormuz có thể được khôi phục trong thời gian tới nếu các mối đe dọa đối với tàu chở dầu được kiểm soát. Trong kịch bản xấu nhất, gián đoạn có thể kéo dài vài tuần.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo rủi ro vẫn ở mức cao. Theo nhà phân tích năng lượng Saul Kavonic của MST Financial, thị trường hiện vẫn kỳ vọng căng thẳng sẽ hạ nhiệt trong vài tuần tới.

Nhưng nếu dòng cung năng lượng không sớm được nối lại, giá dầu có thể tăng đến mức buộc nhu cầu phải giảm mạnh. Trong kịch bản đó, giá dầu vượt mốc 150 USD/thùng hoàn toàn có thể xảy ra. Các chuyên gia nhận định thị trường năng lượng toàn cầu sẽ tiếp tục đối mặt với nguy cơ biến động mạnh trong thời gian tới, khi chuỗi cung ứng dầu khí bị đặt dưới sức ép chưa từng có kể từ những cú sốc năng lượng gần đây.

Theo chuyên gia Adnan Mazarei tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson (Mỹ), thị trường đang dần nhận ra rằng cuộc khủng hoảng này có thể không sớm kết thúc. Ông cho rằng những mục tiêu mà Mỹ đặt ra trong việc nhanh chóng ổn định tình hình đang ngày càng trở nên khó đạt được.

Ở góc độ địa chính trị, cuộc khủng hoảng dầu mỏ hiện nay cho thấy mức độ phụ thuộc của thị trường năng lượng vào ổn định Trung Đông. Xung đột kéo dài có thể khiến biến số "vàng đen" tạo ra những cú sốc khủng hoảng trầm trọng. Ngay cả khi căng thẳng kết thúc nhanh chóng, những hậu quả đối với chuỗi cung ứng năng lượng cũng có thể vẫn kéo dài khi các cơ sở hạ tầng bị hư hại cần thời gian để khôi phục và hoạt động vận tải biển phải thích ứng với mức độ rủi ro cao hơn.