Buôn lậu thuốc lá ngày càng tinh vi, áp lực lớn với ngân sách và sức khỏe cộng đồng

Theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, các lực lượng chức năng trên cả nước đã thu giữ hơn 200.000 bao thuốc lá điếu nhập lậu, trên 240.000 sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng hàng chục tấn phụ kiện, nguyên liệu liên quan. Đáng lo ngại, hoạt động buôn lậu thuốc lá ngày càng tinh vi với nhiều thủ đoạn mới như giấu hàng trong container, ngụy trang dưới dạng hàng hóa hợp pháp, vận chuyển bằng xuồng máy qua đường sông hoặc thuê người gùi cõng qua biên giới. Không ít đường dây còn lợi dụng thương mại điện tử và các nền tảng mạng xã hội kín để giao dịch, khiến công tác phát hiện, kiểm soát của lực lượng chức năng gặp nhiều khó khăn. Buôn lậu thuốc lá không còn mang tính nhỏ lẻ mà đã hình thành các đường dây lớn, xuyên quốc gia, lợi dụng hình thức hàng quá cảnh, trung chuyển để qua mặt cơ quan quản lý.

Theo Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, buôn lậu thuốc lá không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật mà còn để lại hệ lụy nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng và nền kinh tế. Trung bình mỗi năm, ngân sách Nhà nước thất thu khoảng 5.000–6.000 tỷ đồng do thuốc lá nhập lậu. Nếu không được kiểm soát hiệu quả, con số này có thể tăng lên tới 40.000 tỷ đồng vào năm 2030, gây áp lực lớn lên nguồn thu và môi trường kinh doanh trong nước.

Từ thực tế địa bàn trọng điểm, ông Nguyễn Ngọc Hiền, Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường, Chánh Văn phòng thường trực Ban Chỉ đạo 389 TP Cần Thơ cho biết, Cần Thơ là đầu mối trung chuyển quan trọng của khu vực miền Tây, trong khi biên giới Tây Nam từ lâu đã được xác định là điểm nóng về buôn lậu, trong đó có thuốc lá. Nếu trước đây, thị trường chủ yếu xuất hiện các nhãn hiệu như Jet, Scott, Hero thì nay đã xuất hiện thêm nhiều loại thuốc lá điếu nhập lậu mới như Nelson, 555, Luxury, Cambo, Ram, Rainson, Mine… Thực hiện Chỉ thị 30 của Thủ tướng Chính phủ, Tỉnh ủy, UBND TP Cần Thơ và Ban Chỉ đạo 389 thành phố đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm, đồng thời đẩy mạnh công tác tuyên truyền nhằm nâng cao hiệu quả phòng, chống buôn lậu thuốc lá.

Tại An Giang – một trong những địa bàn biên giới trọng điểm, Chi cục Quản lý thị trường tỉnh cho biết, nhờ sự quyết tâm, phối hợp đồng bộ của các lực lượng chức năng, tình hình buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá ngoại trên địa bàn đã giảm rõ rệt. Trong những năm qua, các lực lượng của An Giang đã bắt giữ, xử lý trên 17.000 vụ việc, thu giữ hơn 13 triệu bao thuốc lá ngoại các loại. So với toàn quốc với hơn 110 triệu bao thuốc lá lậu bị thu giữ, con số tại An Giang cho thấy quy mô và mức độ phức tạp của hoạt động buôn lậu tại khu vực này.

Theo ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, thời gian gần đây, hoạt động vận chuyển và bày bán thuốc lá lậu không còn diễn ra công khai như trước. Đây là kết quả rõ nét từ sự vào cuộc quyết liệt của Ban Chỉ đạo 389 quốc gia và các lực lượng chức năng. Tuy nhiên, thuốc lá nhập lậu vẫn còn tồn tại dai dẳng, tiếp tục gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe người dân, an ninh trật tự và nguồn thu ngân sách.

Ông Nhân cũng lưu ý, Chỉ thị 30 đã được ban hành hơn 10 năm, trong khi thực tiễn buôn lậu thuốc lá đã thay đổi nhanh chóng. Không chỉ dừng lại ở các nhãn hiệu truyền thống như Jet, Hero, thị trường nay xuất hiện ngày càng nhiều sản phẩm thuốc lá thế hệ mới. Đáng chú ý, trong thời gian tới, thuốc lá hợp pháp sẽ chịu mức thuế suất mới theo phương pháp hỗn hợp của Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi. Khi mỗi bao thuốc lá có thể tăng thêm khoảng 10.000 đồng, giá bán lẻ lên tới 20.000 đồng/gói, nguy cơ buôn lậu thuốc lá vào Việt Nam được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng.

Chia sẻ từ góc độ quản lý địa phương, ông Hà Thanh Hải, Phó Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường tỉnh An Giang cho biết, nhu cầu tiêu thụ thuốc lá nhập lậu, đặc biệt là thuốc lá điện tử giá rẻ, đang có xu hướng gia tăng trong giới trẻ. Việc rao bán công khai trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, Zalo, TikTok kèm dịch vụ giao hàng tận nơi ngày càng phổ biến, khiến công tác phát hiện và xử lý vi phạm thêm phần khó khăn. Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật liên quan đến thuốc lá thế hệ mới vẫn chưa đầy đủ, thiếu đồng bộ và chưa theo kịp diễn biến của thị trường, khiến lực lượng chức năng gặp không ít lúng túng trong quá trình kiểm tra, xử lý.

Từ khảo sát thực tế tại nhiều địa bàn trọng điểm như An Giang, Cần Thơ, Long An, ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo 389 quốc gia nhận định, hoạt động buôn lậu thuốc lá vẫn diễn biến phức tạp, đặc biệt tại khu vực biên giới Tây Nam. Tình trạng này không chỉ gây thất thu ngân sách, làm tổn hại đến sản xuất thuốc lá trong nước mà còn tiềm ẩn nguy cơ lớn đối với sức khỏe cộng đồng do các sản phẩm thuốc lá ngoại nhập lậu không rõ nguồn gốc, không bảo đảm chất lượng. Việc ban hành Chỉ thị 30 của Thủ tướng Chính phủ được đánh giá là kịp thời, góp phần quan trọng trong việc kiểm soát buôn lậu thuốc lá, tăng thu ngân sách, bảo vệ môi trường đầu tư và giữ vững trật tự an toàn xã hội.

Tuy nhiên, sau hơn một thập kỷ triển khai, buôn lậu thuốc lá đã xuất hiện nhiều biến tướng mới, đặc biệt là sự gia tăng nhanh của thuốc lá thế hệ mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, pod dùng một lần. Các sản phẩm này được buôn bán chủ yếu qua mạng xã hội và sàn thương mại điện tử, gây khó khăn lớn cho công tác quản lý và tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với sức khỏe người sử dụng.

Bên cạnh đó, hệ thống văn bản pháp luật liên quan đến phòng, chống buôn lậu thuốc lá vẫn còn những bất cập, thiếu tính đồng bộ, chưa theo kịp sự phát triển nhanh của thị trường, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.

Trên cơ sở tổng hợp kiến nghị của các bộ, ngành và địa phương, ông Đặng Văn Dũng cho biết, Ban Chỉ đạo 389 quốc gia sẽ tiến hành tổng kết Chỉ thị 30 và tham mưu Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị mới về công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá. Mục tiêu là khắc phục triệt để những hạn chế, bất cập hiện nay, tạo lập môi trường kinh doanh lành mạnh, bảo vệ sản xuất trong nước, đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý để quản lý chặt chẽ các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới trong thời gian tới.