Cần cơ chế thúc đẩy sự phát triển nhiên liệu sinh học trong thời kỳ mới

Tại hội thảo “Phát triển nhiên liệu sinh học trong thời kỳ mới - Những nhiệm vụ trọng tâm để kiến tạo tương lai nhiên liệu bền vững cho Việt Nam”, do Bộ Công Thương tổ chức ngày 27/8 tại Hà Nội, các chuyên gia cho rằng, một trong những khó khăn lớn nhất trong việc phát triển và tiêu thụ xăng sinh học hiện nay là tâm lý người tiêu dùng.

Nhiều người dân vẫn còn e ngại về chất lượng của loại nhiên liệu này, nhất là khi sử dụng cho các phương tiện đời mới, xe máy và ô tô cao cấp. Bên cạnh đó, chênh lệch giá bán giữa xăng E5 RON92 và RON95 chỉ dao động từ 400 đến 800 đồng mỗi lít, mức giảm chưa đủ hấp dẫn để khuyến khích người dân chuyển sang sử dụng.

Vì thế cần có các cơ chế tài chính, ưu đãi thuế và hỗ trợ tín dụng dành cho nhiên liệu sinh học để tạo động lực cho doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Theo Bộ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hồng Diên, chuyển đổi năng lượng sạch để bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu và đảm bảo an ninh năng lượng, phát triển bền vững là xu thế tất yếu đang diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, trong đó, nhiên liệu sinh học được xem là một trong những giải pháp quan trọng, góp phần giảm phát thải khí nhà kính và tăng giá trị gia tăng cho ngành nông nghiệp, đồng thời, thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp nhiên liệu sinh học, mở ra cơ hội phát triển nguồn năng lượng mới, nhất là đối với các quốc gia có tiềm năng lớn, đa dạng về nguồn nguyên liệu cho sản xuất nhiên liệu sinh học cho Việt Nam.

Nhận thức đúng tầm quan trọng đó, những năm qua, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách khuyến khích phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, coi đây là động lực mới, quan trọng nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững; đồng thời đẩy mạnh chuyển dịch năng lượng theo hướng “xanh hóa” gắn với sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả theo tinh thần Nghị quyết 55-NQ/TW của Bộ Chính trị và cam kết của Việt Nam về trung hòa carbon vào năm 2050; trong đó, phát triển nhiên liệu sinh học được xác định là một trong những định hướng quan trọng trong Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia.

Thành quả là, đến nay xăng E10 đã bắt đầu được cung cấp thí điểm tại một số thành phố lớn (như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng) và bước đầu ghi nhận sự quan tâm tích cực từ người tiêu dùng. Các doanh nghiệp đầu mối như Petrolimex, PVOIL, Sài Gòn Petro… đã sẵn sàng về hạ tầng phối trộn và phân phối, bảo đảm cung ứng xăng E10 đồng bộ từ ngày 01/01/2026 trên phạm vi cả nước.

Việt Nam đã có hơn một thập kỷ triển khai nhiên liệu sinh học theo Quyết định 53/2012/QĐ-TTg. Theo lộ trình, Việt Nam đã áp dụng 100% E5 từ năm 2017, chuẩn bị chuyển sang 100% E10 từ năm 2026, và có kế hoạch xem xét sử dụng E15 - E20 vào năm 2030, tùy thuộc vào điều kiện phát triển kinh tế - xã hội, an ninh năng lượng cũng như năng lực sản xuất ethanol.

TS. Đào Duy Anh, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương) cho biết, hiện nay, hệ thống quản lý, sản xuất và kinh doanh xăng sinh học đã hình thành, với sự tham gia của Bộ Công Thương, các bộ ngành, UBND địa phương, doanh nghiệp đầu mối và các nhà máy ethanol.

Nguồn nguyên liệu chính cho ethanol hiện là sắn trong nước và ngô nhập khẩu. Cả nước có 7 dự án sản xuất ethanol, song chỉ còn 2 nhà máy hoạt động khoảng 50% công suất thiết kế. Bên cạnh xây dựng cơ chế chính sách về thuế, phí và quy chuẩn kỹ thuật, Bộ Công Thương cũng triển khai truyền thông nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về nhiên liệu sinh học. Petrolimex mỗi năm phối trộn trên 2 triệu m³ E5, chiếm 47% tổng lượng xăng bán ra, có giai đoạn tại Quảng Nam và Đà Nẵng hơn 70-90% cửa hàng kinh doanh E5.

Tuy vậy, mức tiêu thụ E5 đang có xu hướng giảm. Đến năm 2024, thị phần E5 chỉ còn khoảng 21%, tại nhiều địa phương lớn như Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội và Đồng Nai, tỷ lệ tiêu thụ xuống dưới 20%. Xăng E10 vẫn chưa được triển khai như kế hoạch ban đầu.

Theo TS. Đào Duy Anh, những khó khăn trong việc phát triển xăng sinh học bắt nguồn từ nhiều yếu tố. Trước hết, điều kiện cơ sở vật chất tại nhiều cửa hàng kinh doanh xăng dầu, đặc biệt ở khu vực nội thành có mật độ dân số cao, chưa đáp ứng được việc cùng lúc phân phối hai mặt hàng xăng.

Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp tư nhân chưa chấp hành quy định bắt buộc kinh doanh xăng E5RON92, tạo ra sự cạnh tranh thiếu công bằng và làm khó khăn cho doanh nghiệp nhà nước. Công tác truyền thông, tuyên truyền ở địa phương cũng bị hạn chế do thiếu kinh phí, khiến thông tin chưa lan tỏa rộng rãi và thiếu sức thuyết phục.

Ở khía cạnh sản xuất, trong tổng số 7 nhà máy ethanol được đầu tư, hiện chỉ còn 2 nhà máy hoạt động với công suất khoảng 50%, làm giảm khả năng chủ động nguồn cung. Ngoài ra, các doanh nghiệp đầu mối xăng dầu vẫn chưa tuân thủ nghiêm túc lộ trình phối trộn, khiến việc kinh doanh xăng sinh học thiếu đồng bộ.

Công tác chỉ đạo, điều hành và giám sát từ Trung ương đến địa phương cũng chưa được thực hiện thường xuyên, liên tục, còn thiếu sự quyết liệt, làm giảm hiệu quả triển khai Quyết định 53/2012/QĐ-TTg.

Theo các chuyên gia, để hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhiên liệu sinh học thay thế hoàn toàn cho xăng khoáng, Việt Nam cần vượt qua những thách thức lớn về công nghệ, chính sách và thị trường. Đồng thời, năng lực sản xuất nhiên liệu sinh học trong nước còn hạn chế (hiện mới đáp ứng được khoảng 40% nhu cầu, phần còn lại phải nhập khẩu từ Mỹ, Brazil và các đối tác quốc tế).

Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách về mở rộng vùng nguyên liệu, nâng công suất sản xuất ethanol. Đồng thời xây dựng cơ chế, chính sách đủ mạnh, khả thi để khuyến khích sản xuất, nhập khẩu và dự trữ chiến lược nhiên liệu sinh học.