Cảnh báo sớm ​sạt đất, trượt đá và dòng bùn đá tới cộng đồng dân cư lân cận - hướng đi đúng

Từ những kết quả khảo sát, nghiên cứu trên thực địa, thu thập dữ liệu quan trắc, các chuyên gia Viện Các Khoa học Trái đất - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam mới đây đã phân loại 3 nguy cơ trên và đề xuất tạo thành cơ chế cảnh báo sớm tới các cộng đồng dân cư lân cận khi xuất hiện nhằm giảm thiểu rủi ro thiên tai.

Nghiên cứu các loại hình trượt lở, góp phần tăng dữ liệu quan trắc

Những năm gần đây, trượt lở ngày càng diễn biến phức tạp với quy mô và phạm vi ảnh hưởng lớn hơn. Không chỉ gây thiệt hại trực tiếp, trượt lở còn có thể kích hoạt các tai biến dây chuyền như lũ bùn đá, lũ quét, chặn dòng, làm gia tăng đáng kể mức độ rủi ro thiên tai.

Các nhà khoa học thuộc Viện Các Khoa học Trái đất - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã thực hiện nhiều cuộc khảo sát, đề tài nghiên cứu như: “Nghiên cứu các loại hình trượt lở trong điều kiện mưa cực đoan ở vùng núi phía Bắc và miền Trung Việt Nam”; "Nghiên cứu xây dựng hệ thống cảnh báo sớm cấp thôn, bản tích hợp tai biến trượt lở, lũ bùn đá, lũ quét có sự tham gia của cộng đồng tại một số khu vực trọng điểm miền núi phía Bắc".

Trong đó, đề tài “Nghiên cứu các loại hình trượt lở trong điều kiện mưa cực đoan ở vùng núi phía Bắc và miền Trung Việt Nam” do Tiến sỹ Phạm Văn Tiền và nhóm nghiên cứu của Viện Các Khoa học Trái đất - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam thực hiện từ tháng 01/2024 đến tháng 06/2026, tập trung nhận diện các loại hình trượt lở, làm rõ cơ chế và động lực phát sinh trong điều kiện mưa lớn cực đoan.

Nhóm nghiên cứu đã thực hiện hơn 20 chuyến khảo sát tại các khu vực xảy ra trượt lở, nhiều chuyến diễn ra ngay sau thiên tai khi hiện trường còn chưa ổn định, đất đá vẫn có thể tiếp tục dịch chuyển và thường xuyên đối mặt với nhiều tình huống nguy hiểm. Điển hình là đợt khảo sát thảm họa trượt đá Làng Nủ (Lào Cai). Gần đây nhất là khảo sát tại xã Mường Than, tỉnh Lai Châu.

Theo nhóm nghiên cứu, việc trực tiếp quan sát và ghi nhận các dấu vết hiện trường là nguồn dữ liệu quý giá để làm rõ cơ chế trượt lở, bởi nhiều dấu hiệu quan trọng sẽ nhanh chóng biến mất sau thiên tai.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, trượt lở không chỉ gia tăng về tần suất mà còn mở rộng phạm vi ảnh hưởng và mức độ thiệt hại trong những năm gần đây.

Nghiên cứu cũng đã cung cấp cơ sở khoa học quan trọng trong công tác nhận diện đặc trưng mưa cực đoan, làm rõ cơ chế trượt lở và hỗ trợ trực tiếp cho phân vùng nguy cơ, quy hoạch dân cư cũng như triển khai cảnh báo sớm trong phòng chống thiên tai ở khu vực miền núi.

Đặc biệt, việc tích hợp chặt chẽ giữa khảo sát thực địa, phân tích dữ liệu và mô hình mô phỏng được xác định là hướng tiếp cận hiệu quả, cho phép chuyển từ nhận diện hiện tượng sang đánh giá rủi ro trên quy mô khu vực, qua đó nâng cao khả năng ứng dụng trong quản lý và ra quyết định cảnh báo.

Đặc biệt hơn, mô hình cảnh báo sớm cấp cơ sở được đề xuất theo hướng kết hợp giữa dữ liệu khoa học và quan sát tại chỗ. Người dân được hướng dẫn nhận diện các dấu hiệu bất thường như vết nứt, nước đổi màu hoặc chuyển động của đất đá, qua đó có thể chủ động sơ tán trước khi xảy ra trượt lở.

Lần đầu tiên tại Việt Nam, một hệ thống phân loại trượt lở theo chuẩn quốc tế đã được nhóm nghiên cứu đề xuất dựa trên dữ liệu khảo sát thực địa, phân tích viễn thám và mô hình số địa hình. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho đánh giá nguy cơ, dự báo và cảnh báo sớm trượt lở, góp phần giảm thiểu rủi ro thiên tai.

Nâng cao kiến thức, dựa vào cộng đồng để cảnh báo thiên tai

Đối với đề tài "Nghiên cứu xây dựng hệ thống cảnh báo sớm cấp thôn, bản tích hợp tai biến trượt lở, lũ bùn đá, lũ quét có sự tham gia của cộng đồng tại một số khu vực trọng điểm miền núi phía Bắc" do Tiến sỹ Đào Minh Đức chủ nhiệm cùng sự tham gia của nhiều nhà khoa học, chuyên gia thực hiện từ năm 2021 – 2025, với nhiều năm khảo sát thực địa và kế thừa kết quả của các đề tài nghiên cứu trước đó về trượt lở đất. Mục tiêu của đề tài nhằm xây dựng cơ sở khoa học và thực tiễn của việc cảnh báo sớm các thiên tai trượt lở, lũ bùn đá, lũ quét ở cấp thôn, bản tại các tỉnh miền núi phía Bắc có sự tham gia của cộng đồng.

Trong khuôn khổ đề tài, người dân trong 3 khu vực thử nghiệm tại xã Bản Rịa (Hà Giang), nay là xã Yên Thành, tỉnh Tuyên Quang; xã Cát Thịnh (Yên Bái); xã Chiềng Đông (Sơn La), nay là xã Yên Châu, tỉnh Sơn La là những mắt xích quan trọng trong hệ thống cảnh báo sớm bên cạnh trạm quan trắc và trung tâm xử lý dữ liệu quan trắc.

Dựa vào các số liệu thu thập từ hệ thống với dữ liệu vệ tinh, đề tài đã triển khai thử nghiệm nhắn tin cảnh báo tới các thành viên tổ xung kích phòng chống thiên tai cấp xã. Kiểm chứng cho thấy, hầu hết các tin nhắn cảnh báo đều phù hợp với thực tế diễn ra sự kiện thiên tai ở các xã thử nghiệm.

Các thành viên nhóm xung kích phòng chống thiên tai cấp thôn, bản đã dần nắm được quy trình cảnh báo, biết tự xây dựng phương án cảnh báo. Khi các chuyên gia khoa học gửi tin nhắn cảnh báo dựa trên dữ liệu thu thập từ hệ thống quan trác tự động theo 3 nguy cơ nêu trên, các thành viên nhóm xung kích cộng đồng được hướng dẫn và tự biết cách: lập chốt cảnh báo, phân công theo dõi diễn biến, lên phương án di tản. Các thông tin cảnh báo sớm đã giúp người dân chủ động hơn trong sinh hoạt và sản xuất.

Tiến sỹ Phạm Văn Tiền, Viện Các Khoa học Trái đất - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, thành viên thực hiện đề tài cho biết, mô hình nhóm xung kích phòng chống thiên tai cấp thôn, bản đang hoạt động hiệu quả trong khuôn khổ của đề tài nghiên cứu. Từ kết quả nghiên cứu này tới đây, chúng tôi sẽ xin chủ trương nhân rộng mô hình.

Phó Giáo sư, Tiến sỹ khoa học Vũ Cao Minh, nguyên Phó Viện trưởng Viện Địa chất, người đã dành gần nửa thế kỷ gắn bó với ngành địa chất Việt Nam cho rằng, các đề tài nghiên cứu đi rất đúng hướng, khi xác định vai trò quan trọng của người dân trong chủ động phòng chống thiên tai, đã đến lúc phòng chống thiên tai miền núi phải dựa căn bản vào cộng đồng, cũng như việc xác định các loại hình trượt lở trong điều kiện mưa cực đoan ở vùng núi để từ đó nhận diện và đưa ra cảnh báo sớm. Điều này cũng phù hợp với phương châm "Khoa học không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm hay trên giấy. Khoa học phải vươn ra đời sống để giải quyết việc thực tế, giúp kinh tế xã hội phát triển và mang lại lợi ích thật cho cộng đồng".

Phó Giáo sư, Tiến sỹ khoa học Vũ Cao Minh cho rằng, trận lũ quét xảy ra sáng ngày 17/7 tại Mường Than, Lai Châu vừa rồi là bài học đắt giá về công tác đánh giá, dự báo tai biến sạt lở - lũ quét cho các khu dân cư miền núi. Khu dân cư bị thiệt hại về người trong trận thiên tai tại Mường Than nằm trên địa hình bằng phẳng, cách khu vực đồi núi cao khoảng 1,5km, nằm xa những khu vực được dự báo có nguy cơ trượt lở cao, song thiên tai vẫn xảy ra.

Thiên tai sạt lở - lũ quét tại các tỉnh miền núi phía Bắc và miền Trung Việt Nam có xu hướng mạnh lên, xảy ra nhiều hơn, dữ dội hơn, khốc liệt hơn. Liên tiếp trong các năm 2023, 2024, 2025. Năm 2023 xảy ra ở các tỉnh Nam Tây Nguyên. Năm 2024 xảy ra ở các tỉnh miền núi phía Bắc. Năm 2025 xảy ra ở các tỉnh miền Trung. Gần đây nhất xảy ra tại Mường Than, tỉnh Lai Châu.

Theo Tiến sỹ Vũ Cao Minh, mặc dù đã có nhiều nỗ lực, song chúng ta vẫn còn những hạn chế. Tính chất của loại thiên tai thiên đặc thù như sạt lở - lũ quét chỉ có cảnh báo sớm tại chỗ mới giúp giảm thiệt hại về người. Do đó, ngoài việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ dự báo, vấn đề chuyển từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro, và phát huy tối đa phương châm “4 tại chỗ” tại cơ sở là bài toán giúp phòng tránh rủi ro thiên tai.