Chính sách thuế - “xương sống” của tài chính quốc gia

Ngay sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập (1945), trong bối cảnh ngân khố quốc gia trống rỗng, Chính phủ đã ban hành các sắc thuế đầu tiên nhằm tạo nguồn lực cho công cuộc kháng chiến và kiến quốc. Các loại thuế như thuế nông nghiệp, thuế công thương nghiệp… không chỉ đóng vai trò tài chính mà còn mang ý nghĩa chính trị, thể hiện quyền lực và chủ quyền của Nhà nước non trẻ.

Nhờ thực hiện chính sách thuế nông nghiệp và đẩy mạnh thu thuế công thương nghiệp, Nhà nước nắm được một khối lượng lương thực khá lớn và vững chắc, tiền mặt thu từ thuế công thương nghiệp cũng tăng lên nhiều so với trước. Tổng số thu của ngân sách nhà nước năm 1952 tăng hơn 3 lần so với năm 1951 (quy ra thóc) và bảo đảm gần 80% tổng số chi của ngân sách. Đến năm 1953, công tác thuế nông nghiệp và thuế công thương nghiệp đã có nề nếp hơn, tổng số thu của ngân sách (quy thóc) tăng hơn năm 1952 gần 70%. Sau khi đã thỏa mãn các khoản chi của năm 1953, ngân sách của Nhà nước còn thừa gần 90.000 tấn thóc để dành, chuẩn bị cho nhu cầu to lớn trong vụ Đông Xuân 1953 - 1954.

Từ công cuộc đổi mới 1986 cho đến nay, hệ thống chính sách thuế được hoàn thiện theo hướng đơn giản, minh bạch, công bằng, theo thông lệ quốc tế, phù hợp với thực tiễn và những bước phát triển của nền kinh tế.

Theo đó, hệ thống thuế, phí và lệ phí đã được thiết lập khá đầy đủ theo thông lệ quốc tế và áp dụng thống nhất cho mọi chủ thể thuộc mọi thành phần kinh tế, phù hợp với quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Hệ thống chính sách thuế đã bao quát hết các nguồn thu chủ yếu và động viên hợp lý vào ngân sách nhà nước, đồng thời khuyến khích sản xuất - kinh doanh; đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nước và đảm bảo nguồn tài chính cho sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội, qua đó góp phần đưa ngân sách Việt Nam thoát khỏi tình trạng phụ thuộc vào viện trợ nước ngoài và chấm dứt phát hành tiền để bù đắp thiếu hụt ngân sách nhà nước từ đầu những năm 1990.

 

Hệ thống các sắc thuế quan trọng như thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân, thuế xuất nhập khẩu được ban hành, tạo nền tảng cho nền tài chính quốc gia. Việc xây dựng Luật Quản lý thuế hiện đại, minh bạch cũng góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và người dân.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng, trong hơn 40 năm đổi mới, việc tích cực đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính thuế đã tạo nhiều thuận lợi cho người nộp thuế, giảm chi phí tuân thủ thủ tục hành chính thuế, tiết kiệm chi phí cho cộng đồng doanh nghiệp, góp phần thu hút đầu tư, cải thiện môi trường kinh doanh.

Theo Bộ Tài chính, năm 2024, tỷ lệ huy động thuế, phí vào ngân sách đạt hơn 14% GDP, với gần 85% tổng thu ngân sách đến từ thu nội địa, điều này cho thấy vai trò ngày càng bền vững của chính sách thuế trong việc bảo đảm an ninh tài chính quốc gia.

Khi đối mặt với bệnh dịch, đặc biệt khi đại dịch COVID-19 bùng phát, chính sách thuế đã trở thành một trong những “lá chắn” kinh tế quan trọng. Bộ Tài chính đã tham mưu cho Chính phủ ban hành nhiều gói miễn, giảm, giãn thuế và phí nhằm tháo gỡ khó khăn cho cộng đồng doanh nghiệp và người dân. Có thể kể đến,  Chính phủ đã ban hành Nghị định 92/2021/NĐ-CP quy định giảm 30% thuế thu nhập doanh nghiệp đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa; miễn thuế thu nhập cá nhân, thuế giá trị gia tăng cho hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh tại các địa phương chịu tác động mạnh. Hay Nghị định số 15/2022/NĐ-CP quy định chính sách miễn, giảm thuế theo Nghị quyết số 43/2022/QH15 của Quốc hội về chính sách tài khóa, tiền tệ hỗ trợ Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội, quy định giảm 2% thuế VAT (từ 10% xuống 8%) cho nhiều nhóm hàng hóa, dịch vụ trong năm 2022...

Bộ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Văn Thắng cho biết, giai đoạn này Chính phủ  đã thực hiện miễn, giảm, gia hạn khoảng 1,1 triệu tỷ đồng thuế, phí, tiền sử dụng đất… để hỗ trợ người dân, doanh nghiệp, nhất là trong giai đoạn dịch COVID-19 và thúc đẩy sản xuất kinh doanh.

Theo lãnh đạo Bộ Tài chính, các chính sách miễn, giảm thuế giai đoạn này đã góp phần quan trọng ổn định kinh tế vĩ mô, thúc đẩy tiêu dùng nội địa, đồng thời giữ vững niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp vào môi trường đầu tư Việt Nam.

Khi nền kinh tế phục hồi sau đại dịch, Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với những yêu cầu cao hơn về đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển đổi số và phát triển bền vững. Chính sách thuế tiếp tục được xác định là công cụ quan trọng để hỗ trợ doanh nghiệp, kích cầu tiêu dùng, đồng thời bảo đảm nguồn thu ổn định. Trong năm 2024, Chính phủ đã thực hiện chính sách giảm VAT trong 6 tháng cuối năm và giảm khoảng 36% một số loại phí, lệ phí. Quốc hội cũng thống nhất chủ trương kéo dài chính sách giảm 2% VAT đến hết năm 2026, với quy mô hỗ trợ dự kiến gần 120 nghìn tỷ đồng.

Đặc biệt, Nghị quyết 198/2025/QH15 đã mở ra loạt chính sách mới nhằm khuyến khích doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp, như: miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong 3 năm đầu hoạt động, miễn thuế thu nhập cá nhân 2 năm và giảm 50% số thuế phải nộp trong 4 năm tiếp theo đối với thu nhập từ tiền lương, tiền công của chuyên gia, nhà khoa học nhận được từ doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, trung tâm nghiên cứu phát triển, trung tâm đổi mới sáng tạo, tổ chức trung gian hỗ trợ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo... Những chính sách này không chỉ tạo động lực cho khu vực kinh tế tư nhân mà còn nuôi dưỡng nguồn thu bền vững cho ngân sách nhà nước.

Bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam cho biết, trong những năm qua hệ thống chính sách thuế ngày càng được hoàn thiện theo nguyên tắc công bằng, thống nhất, đồng bộ, minh bạch, dễ thực hiện. Bên cạnh đó, cải thiện môi trường đầu tư, khuyến khích phát triển sản xuất, kinh doanh, nuôi dưỡng tiến đến tăng trưởng nguồn thu cho ngân sách nhà nước; đồng thời đảm bảo cắt giảm thuế quan theo lộ trình và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế khu vực.

Cùng với hoàn thiện về thể chế chính sách, cơ chế quản lý thuế cũng từng bước đổi mới theo hướng hiện đại, hiệu lực, hiệu quả… đáp ứng chuyển đổi của nền kinh tế số, xu hướng thương mại điện tử toàn cầu.

Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Cúc, trong tiến trình phát triển, chuyển đổi nền kinh tế ngày càng đa dạng hóa, nhiều hình thức kinh doanh mới ra đời; sự gia tăng nhanh của quá trình số hóa, toàn cầu hóa... dẫn đến một số quy định cũ tại các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến thuế, không còn phù hợp, lỗi thời, xuất hiện khoảng trống điều chỉnh của luật pháp đối với hình thức, mô hình kinh doanh mới, hoặc gây khó khăn trong thực thi pháp luật đối với người nộp thuế.

Hiện Bộ Tài chính đang triển khai Chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030, với mục tiêu xây dựng một hệ thống thuế đồng bộ, minh bạch, công bằng, hiệu quả, thân thiện với người nộp thuế và tiệm cận thông lệ quốc tế. Việc mở rộng cơ sở thuế, thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý, áp dụng hóa đơn điện tử và các nền tảng dữ liệu lớn được xem là những trụ cột quan trọng.