Chủ tịch Quốc hội: Chuyển tư duy từ ban phát thông tin sang phục vụ, hỗ trợ người dân tự bảo vệ bằng pháp luật

Phát biểu tại tổ về dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi) sáng 4/8, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật lần này không chỉ là sửa đổi ở câu chữ hay bổ sung thêm nhiệm vụ cho các cơ quan mà phải có cuộc cách mạng về phương thức tiếp cận, chuyển tư duy quản lý ban phát thông tin sang tư duy phục vụ, hỗ trợ người dân nâng cao năng lực tự bảo vệ mình bằng pháp luật.

Việc sửa đổi Luật nhằm giúp công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không còn mang tính hình thức, lối mòn, mà thực sự trở thành động lực xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật.

*Xây dựng hệ sinh thái số quốc gia phổ biến, giáo dục pháp luật

Chủ tịch Quốc hội cho rằng, yêu cầu "mọi công dân sống, làm việc theo Hiến pháp và pháp luật" chỉ có thể trở thành hiện thực khi người dân được tiếp cận, hiểu và vận dụng pháp luật một cách đầy đủ. Văn bản pháp luật ban hành nhưng không được quan tâm triển khai thì sẽ không đến được với người dân cũng như đối tượng thụ hưởng chính sách.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật; tránh số hóa cơ học, hướng tới tương tác đa chiều. Theo Chủ tịch Quốc hội, thực tế hiện nay, việc số hóa trong tuyên truyền pháp luật chủ yếu dừng lại ở đăng tải văn bản trên các cổng thông tin điện tử nên rất khó thu hút người dân.

Do đó, dự thảo Luật cần quy định rõ xây dựng hệ sinh thái số quốc gia phổ biến, giáo dục pháp luật; trong đó luật hóa nghĩa vụ của các cơ quan ban hành, cung cấp dữ liệu mở tích hợp vào các công cụ AI, Chatbot tự động nhằm giải đáp pháp luật cho người dân 24/7, giúp người dân tìm hiểu pháp luật dễ dàng.

Nhấn mạnh cơ chế tương tác không chỉ truyền thông một chiều từ cơ quan nhà nước xuống, Chủ tịch Quốc hội lưu ý, dự thảo Luật cần bổ sung quy định cơ chế tiếp nhận phản hồi, đánh giá mức độ biết và đo lường "sức khỏe" tiếp cận pháp luật của người dân trên môi trường số để kịp thời điều chỉnh nội dung tuyên truyền.

Cùng với đó là phân định rõ đối tượng đặc thù và cá nhân hóa nội dung phổ biến. Theo Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật hiện hành, các nhóm đối tượng đặc thù gồm: đồng bào thiểu số, người khuyết tật, người đang chấp hành hình phạt... nhưng cách thức tiếp cận vẫn còn chung chung. Vì vậy, dự thảo Luật cần bổ sung các tiêu chí định lượng để xác định đối tượng đặc thù theo vùng miền, độ tuổi, lĩnh vực sinh kế.

Về giáo dục dựa vào cộng đồng, Chủ tịch Quốc hội chỉ rõ, phải luật hóa mạnh mẽ vai trò của các thiết chế văn hóa cơ sở là già làng, trưởng bản, người có uy tín, dòng họ, các mô hình tự quản ở cộng đồng; chuyển từ phổ biến "toàn diện" sang phổ biến "thiết thân", nghĩa là người dân làm nghề gì, sống ở địa bàn nào thì được ưu tiên tiếp cận nhóm luật ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của họ.

Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị khắc phục bất cập về nguồn lực và vị thế của Hội đồng Phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật. Theo Chủ tịch Quốc hội, điểm nghẽn hiện nay là kinh phí cho công tác tuyên truyền phổ biến, giáo dục pháp luật còn hạn chế, đặc biệt là ở cấp cơ sở và nhân lực chủ yếu là kiêm nhiệm, do đó phải định mức chỉ tiêu, nguồn lực tương xứng cho đội ngũ này.

Đẩy mạnh xã hội hóa để tạo cơ chế khuyến khích thực chất thay vì kêu gọi chung chung, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu luật hóa các chính sách ưu đãi như giảm, miễn thuế thu nhập doanh nghiệp, ưu đãi tiếp cận đất đai, tín dụng đối với các tổ chức, doanh nghiệp, công ty.

Về trách nhiệm xã hội của luật sư, dự thảo Luật cần quy định cụ thể chỉ tiêu giờ nghĩa vụ trợ giúp pháp lý về phổ biến, giáo dục pháp luật bắt buộc hàng năm đối với đội ngũ luật sư, luật gia, coi đây là tiêu chí đánh giá thi đua, gia hạn thẻ ngành nghề.

Chủ tịch Quốc hội lưu ý tích hợp giáo dục pháp luật trong nhà trường, từ "nhồi nhét" lý thuyết sang trải nghiệm hành vi. Việc phổ biến, giáo dục pháp luật cho học sinh là trách nhiệm của gia đình, nhà trường và toàn xã hội. Chính vì thế, việc sửa đổi Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật cần phối hợp chặt chẽ với Luật Giáo dục (sửa đổi) để quy định bắt buộc việc đổi mới phương thức giáo dục pháp luật theo hướng trực quan, trải nghiệm hành vi thông qua các phiên tòa giả định, tình huống tranh biện học đường, phân tích các hành vi ứng xử trên mạng xã hội.

Đồng thời, xây dựng văn hóa tuân thủ, chuyển trọng tâm giáo dục từ hình phạt, chế tài xử lý vi phạm sang đạo đức và văn hóa thượng tôn ngay từ bậc mầm non, tiểu học, hình thành phản xạ tự giác tuân thủ pháp luật.

*Cân nhắc quy định thành lập Hội đồng Phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật cấp xã

Thảo luận tại tổ, các đại biểu tán thành với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012; thể hiện nỗ lực lớn của cơ quan soạn thảo trong việc thể chế hóa chủ trương của Đảng về đổi mới công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, đẩy mạnh chuyển đổi số, phân cấp, phân quyền phù hợp mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, hướng tới xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật.

Cho ý kiến về hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật trên môi trường số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo, đại biểu Leo Thị Lịch (Bắc Ninh) chỉ rõ, việc quy định "chỉ thực hiện qua tài khoản đã xác thực" cần được làm rõ phạm vi để không hạn chế quyền tiếp cận, chia sẻ thông tin pháp luật của công dân theo Hiến pháp.

Đại biểu đề nghị bổ sung ngay trong dự thảo các nguyên tắc kiểm soát chất lượng nội dung, cơ chế hậu kiểm, trách nhiệm xử lý thông tin sai lệch, đặc biệt là nội dung do AI tạo ra hoặc bị thao túng. Đồng thời bổ sung quy định về cơ chế tiếp nhận phản hồi hai chiều, đánh giá mức độ hiểu biết và đo lường hiệu quả tiếp cận trên nền tảng số, tránh "số hóa cơ học", chỉ truyền một chiều.

Đại biểu Trần Thị Hoa Ry (Cà Mau) đề nghị cân nhắc quy định về việc thành lập Hội đồng Phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật ở cấp xã. Theo đại biểu, hiện nay, cấp xã sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính có quy mô lớn hơn nhưng đồng thời đang thực hiện chủ trương giảm đầu mối, không thành lập thêm các tổ chức phối hợp không thật sự cần thiết.

Trong khi đó, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật ở cơ sở có thể giao công chức tư pháp hoặc bộ phận chuyên môn tham mưu thực hiện theo quy chế phối hợp. Việc tiếp tục thành lập Hội đồng ở cấp xã có thể làm phát sinh thêm tổ chức, tăng chi phí hoạt động nhưng hiệu quả chưa được đánh giá đầy đủ.

Do đó, đại biểu đề nghị sửa theo hướng không quy định thành lập Hội đồng ở cấp xã; giao Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã phân công bộ phận chuyên môn tham mưu thực hiện công tác phối hợp hoặc chỉ thành lập trong trường hợp thật sự cần thiết theo quy định của Chính phủ.