Chuyển dịch năng lượng tạo đòn bẩy phát triển kinh tế xanh

Việc đáp ứng tiêu chuẩn về phát thải và yêu cầu minh bạch chuỗi cung ứng đang dần trở thành điều kiện quan trọng để duy trì thị trường, mở rộng xuất khẩu và thu hút đầu tư chất lượng cao.

Đồng thời, chuyển dịch năng lượng tạo đòn bẩy phát triển kinh tế xanh cũng đòi hỏi. Đây là nhận định của các chuyên gia, tại Diễn đàn "Mua bán điện trực tiếp và phát triển lưu trữ năng lượng: Đòn bẩy cho chuyển dịch xanh và phát triển bền vững”, do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp, Viện Nghiên cứu Ứng dụng Năng lượng Thông minh (iSEAR) phối hợp với một số đơn vị tổ chức ở TP. Hồ Chí Minh, chiều ngày 13/8.

Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Hoàng Quang Phòng cho biết, trong bối cảnh mới, lợi thế của quốc gia và doanh nghiệp không chỉ nằm ở vốn, công nghệ, nhân lực… mà còn ở khả năng tiếp cận nguồn năng lượng xanh, ổn định và hiệu quả về chi phí. Bên cạnh đó, khả năng cung ứng điện xanh đang cho thấy tác động trực tiếp đến quyết định đầu tư của những tập đoàn đa quốc gia, thu hút đơn hàng xuất khẩu và tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong khi đó, tại một số thị trường xuất khẩu lớn như Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc… đang ngày càng kiểm soát chặt chẽ tiêu chuẩn về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc năng lượng, ESG (môi trường, xã hội và quản trị) và sử dụng điện tái tạo trong chuỗi cung ứng. Những yêu cầu này, không còn là xu hướng của tương lai mà đã trở thành tiêu chuẩn của hiện tại, nhất là khi Việt Nam đang đặt mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế ở mức cao trong giai đoạn tới.

Cùng quan điểm, một số chuyên gia phân tích, nếu trước đây chi phí điện chủ yếu được xem là yếu tố đầu vào của sản xuất, thì hiện nay nguồn điện sử dụng đã trở thành một tiêu chí phản ánh năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Bên cạnh yêu cầu bảo đảm đủ điện cho sản xuất, khả năng tiếp cận nguồn điện xanh ổn định đang trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng của doanh nghiệp Việt Nam trong quá trình hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Thực tế, phát triển năng lượng tái tạo gắn với cơ chế mua bán điện trực tiếp linh hoạt sẽ giúp doanh nghiệp thực hiện mục tiêu giảm phát thải, tạo động lực đa dạng hóa nguồn cung, nâng cao tính chủ động và tăng cường khả năng thích ứng của nền kinh tế trước những biến động của thị trường năng lượng thế giới. Do đó, Việt Nam nên xác định an ninh năng lượng và chuyển dịch xanh không còn là hai mục tiêu riêng rẽ mà đã trở thành hai trụ cột song hành của chiến lược phát triển quốc gia.

Mới đây, nhằm tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý phù hợp với yêu cầu thực tiễn, ngày 26/6/2026 Chính phủ đã ban hành Nghị định số 243/2026/NĐ-CP, sửa đổi, bổ sung một số quy định của Nghị định số 57/2025/NĐ-CP về cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) và Nghị định số 58/2025/NĐ-CP ban hành ngày 03/3/2025 về điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Đây được đánh giá là bước điều chỉnh quan trọng trong nâng cao hiệu quả thực thi chính sách, tạo điều kiện thuận lợi hơn để doanh nghiệp tiếp cận nguồn điện xanh và thúc đẩy phát triển thị trường điện theo hướng cạnh tranh, minh bạch.

Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) được kỳ vọng tiếp tục mở rộng cơ hội để doanh nghiệp chủ động lựa chọn nguồn điện tái tạo, đa dạng hóa phương thức cung ứng và nâng cao hiệu quả quản trị chi phí năng lượng. Cơ chế này, cũng sẽ tạo thêm động lực thu hút đầu tư vào các dự án năng lượng tái tạo, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của khu vực sản xuất và góp phần hiện thực hóa các mục tiêu phát triển bền vững.

Theo Tiến sĩ Trần Huỳnh Ngọc, chuyên gia cao cấp về thị trường và hệ thống điện (AMPERES thuộc Alluvium Group), cơ chế DPPA đang bước sang một giai đoạn mới. Cụ thể, nếu giai đoạn đầu chủ yếu tập trung xây dựng hành lang pháp lý, thì nhiệm vụ tiếp theo là chuyển các quy định thành những giao dịch có thể vận hành ổn định, tạo giá trị kinh tế cho khách hàng và đủ độ tin cậy để các tổ chức tín dụng tham gia tài trợ. Khung pháp lý cho cơ chế DPPA theo Nghị định số 243/2026/NĐ-CP cũng đã tiếp tục được mở rộng với sự tham gia của đơn vị bán lẻ điện tại khu, cụm công nghiệp ở cả phía mua và phía bán điện. Nhóm khách hàng tiềm năng khác cũng được mở rộng, gồm khách hàng sản xuất, trung tâm dữ liệu và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ sạc điện cho phương tiện giao thông.

Đối với mô hình mua bán điện qua lưới điện kết nối riêng, ông Ngọc thông tin thêm, Nghị định số 243/2026/NĐ-CP đã gỡ bỏ giới hạn trước đây đối với giá điện do các bên đàm phán, đồng thời mở rộng cơ chế thương mại đối với sản lượng điện dư. Vai trò của đơn vị bán lẻ điện trong khu, cụm cũng được xác định rõ hơn trong việc phối hợp hợp đồng, đo đếm, giám sát và phân bổ sản lượng điện tái tạo. Đây là những điều chỉnh quan trọng vì giao dịch DPPA trong khu công nghiệp không đơn thuần chỉ có một nhà máy điện và một khách hàng. Bởi trên thực tế, giao dịch có thể liên quan đến đơn vị bán lẻ điện nội bộ, chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp, nhiều khách hàng sử dụng điện và hệ thống đo đếm theo từng chu kỳ.

Ở góc độ địa phương, ông Trần Quốc Tâm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng tái tạo TP. Hồ Chí Minh (HCMREA) chia sẻ, TP. Hồ Chí Minh đang hình thành một siêu đô thị kinh tế với quy mô chưa từng có, không chỉ là trung tâm tài chính và dịch vụ lớn nhất cả nước mà còn là trung tâm công nghiệp, logistics, cảng biển, đổi mới sáng tạo và công nghệ cao. Trong những năm tới, Thành phố sẽ tiếp tục thu hút trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, sản xuất chip và linh kiện bán dẫn, xe điện, tự động hóa và quá trình điện hóa ngày càng sâu rộng.

Những ngành này có một đặc điểm chung là không chỉ cần nhiều điện mà còn yêu cầu nguồn điện có chất lượng rất cao. Điển hình, một trung tâm dữ liệu có thể chấp nhận chi phí điện cao hơn nhưng không thể chấp nhận mất điện; một nhà máy sản xuất chip có thể đầu tư hàng tỷ USD nhưng không thể chấp nhận điện áp dao động hoặc nguồn điện bị gián đoạn dù chỉ trong thời gian rất ngắn…

Ông Tâm nhấn mạnh, trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI), chất lượng và độ tin cậy của hệ thống điện sẽ ngày càng trở thành một thước đo năng lực cạnh tranh của một đô thị và một quốc gia. Điều đó có nghĩa bài toán năng lượng của TP. Hồ Chí Minh nói riêng và Việt Nam nói chung không còn đơn thuần là xây thêm nguồn điện, hay thêm đường dây truyền tải mà phải một hệ thống điện hiện đại hơn, linh hoạt hơn và có khả năng thích ứng nhanh hơn.